sábado, 23 de maio de 2009

Notas sobre a queda do -g- em mirandês (2)




II. A QUEDA DO –G- LATINO


(...)

3. Em mirandês

As situações referidas acima em relação ao português verificam-se também em relação ao mirandês. É importante salientar que estes casos são de efectiva queda do g latino, ao contrário dos casos que referimos mais abaixo em que a palavra latina que esteve na origem da palavra actual não era grafada com g mas com c. Apesar de também nos primeiros casos apresentar especificidades, é sobretudo em relação aos segundos que elas se verificam.



Casos de queda de –g- latino

latim ------- português ----------- mirandês:
plaga ------- praia --------------------praia,
sagu -------- saio ---------------------saio
legale--------leial, lial ----------------leal
regale------- reial, rial ---------------reial, rial
litigare ------lideiar, lidiar (arc.)--- lidar lhidar
ligare --------leiar, liar, ligar-------- liar, ligar
vagativu---- vadio --------------------badiu
ruga--------- rua ----------------------ruga, rua, rue
ego ----------eu----------------------- you

Notas:
i. Ruga, em certas aldeias e Miranda não cai o g.
ii. Regalengo aparece com esta forma em documentos medievais leoneses.
iii. You é uma forma especial que só existe em asturo-leonês.



Casos em que g latino (em todos os casos com valor de j) ora persiste, ora cai mas continua a conservar o som de i, que originariamente tinha:

latim...................... português............................ mirandês
regina- ...................reia ou raia (arc.) rainha....... reina
legere.................... ler.......................................... ler
legenda-................ lenda .....................................lhienda
vagina- ..................bainha ...................................baina
sigillu- ................... selo .......................................selo, sielho
digitu- ....................dedo ......................................dedo
magis ....................mais....................................... mais, más
corrigia- ................correia ....................................correia
sagitta- ..................seta ........................................seta
navigiu- .................navio .......................................nabiu
legitimu- ................lídimo ......................................legítimo
rugitu- ...................ruído .......................................rugido
cogitare ................cuidar ......................................cuidar
magistru- ............. mestre .....................................mestre
frigidu- ..................frio .......................................... friu
lege- .....................lei ........................................... lei
rege- ....................rei............................................ rei
Pelagiu- ...............Paio................................... ..... Pelaio, Paio
sartagine- ............sartãe ou sartã ........................sartian

Notas:
i. Nesta lista de palavras há a registar que o g não cai em legítimo, dado que não conheço que se use em mirandês a palavra lídimo.
ii. O g também não cai em rugido, talvez por seguir o verbo rugir, em que o g também não cai. Não me parece que a razão tenha a ver com a criação da palavra por via erudita, como sustenta José Joaquim Nunes: “Aquelas palavras em que o -g- se conserva foram introduzidas na língua em época provavelmente muito posterior, na sua maioria decerto por via erudita; é o que se vê em rugido, por exemplo, que coexiste com ruído, vagido, mugido, etc (ob. cit. 107)
iii. A palabra baina é de uso limitado às vagens de feijões e outras plantas e à expressão depreciativa “sós um baina”. Já em mirandês tenho ouvido dizer la bainha de las calças, la bainha de la spada, e bagina (orgão sexual feminino, que tem muitíssimas designações) formas que me parece terem vindo do português.



Outros casos em que o –g- latino pode cair em mirandês, mas não em português:

mirandês..............................latim
beiga, beia ............................veiga-
biga, bia ................................biga
bigor, bior .............................vigore-
ligar, liar, liar ........................ligāre
oubrigar, oubriar ..................obligāre
oubrigaçon, oubriaçon .........obligatione-
oubrigado, oubriado .............obligatu-
striga, stria .......................... striga-
figura, fiura ...........................figūra

Notas:
i. A queda do g em ligar já se verifica em alguns documentos do antigo galaico-português. A título de exemplo aponto a cantiga de Pero Meogo, Enas Verdes Ervas, em que aparecem as formas liei e liara. Em mirandês a queda extende-se a derivados como lieira e anliado. No entanto também é usada a forma com g.
ii. Veiga é um caso particular, na sua relação com o latim, sendo duvidosa a sua inclusão nesta lista. Com efeito, considera-se que vem do prerromano ibai (rio) com o sufixo –ko, -ka que indica pertença, terreno que pertence ao rio. Alvarez Maurin (1994, 215) documenta várias formas em documentos leoneses antigos (séx. X-XII): ueiga, ueequa, uaika, uaica, uayca, uayga, uagica, beica, uaiga, etc. A forma Beia corresponde a um topónimo de Águas Vivas, que as pessoas pronunciam sem g, facto que atesta bem a sua antiguidade.
iii. Manuela B. Ferreira (Limitrofia... cit., pp. 40, nota 12) refere que o g não cai em viga, porém essa queda verifica-se, pelo menos em Sendim. Mas já tenho ouvido bigota, com g, talvez por ser uma palavra recentemente entrada no vocabulário mirandês e a partir do português.
iv. O verbo oubrigar, na variedade sendinesa do mirandês, conjuga-se, em todos tempos, sem excepção, se g. Há, no entanto, o derivado oubrigado, apenas nos casos em que é usado como agradecimento formal, em que há oscilação entre a pronúncia com g e sem g, facto que se deve a influência dessa expressão portuguesa, que tem vindo a substituir a expressão mirandesa tradicional Dius bos l pague.
v. Stria, em mirandês, não deve ser confundida com a palavra portuguesa estria, relativa a sulco na pele.
vi. A palavra figura perde o g em Paradela, mas não em Sendim, onde mantem o g tal como os seus derivados.





III - A QUEDA DE –C- LATINO DEPOIS DE Ī

Há casos, os mais frequentes em mirandês, que nos aparecem como de queda do –g-, mas que são de queda de –c- latino, como já chamou a atenção J. Leite de Vasconcellos. O estudo isolado destes casos visa descobrir a regra que presidiu a aquela queda e, eventualmente, tentar ter uma ideia aproximada de quando se deu esse fenómeno.
Comecemos por uma lista de palavras simples, isto é, sem ter em conta todas as que delas são derivadas, tomando como elemento primeiro de evolução a palavra latina:

Mirandês ...........................Sendinês............................... Latim
amigado...............................amiado ................................. amicatu-
amigo...................................amio.......................................amicu-
antigo..................................antio........................................antiquu-
artigo...................................artio........................................articulu-
barriga.................................barria......................................barrica-
bexiga..................................bexia.......................................vesica-
biga......................................bia..........................................biga
bigor.....................................bior........................................vigore-
brigada.................................briada....................................apricata-
cantiga.................................cantia.....................................cantica-
cumigo.................................cumio.....................................cum mecu-
cunsigo................................cunsio....................................cum secu-
cuntigo.................................cuntio.....................................cum tecu-
derraigada............................derraiada...............................derradicata-
einemigo...............................einemio..................................inimicu-
estriga..................................stria........................................
fadiga...................................fadia.......................................fatica-
figo.......................................fio...........................................ficu-
figueira.................................fieira.......................................ficaria-
formiga.................................formia.....................................formica-
miga.....................................mia.........................................mica
Miguel, Miguelito .................Miel, Mialito
obrigar..................................oubriar...................................obligare
oubrigaçon...........................oubriaçon...............................obligatione-
obrigado...............................oubriado.................................oblogatu-
ourtiga..................................ourtia......................................urtica-
perdigon...............................perdion.................................. perdice+one-
perdigueiro...........................perdieiro................................ perdice+ariu-
postigo.................................postio......................................posticu-
rigueiro.................................rieiro.......................................rigatu-
rodriga.................................rodria
sartigalho............................sartialho..................................salti+gallu-
spiga...................................spia.........................................spica-
trigo.....................................trio..........................................triticu-
trigueira...............................trieira......................................triticu-+aria-
abrigar.................................abriar.....................................apricare
castigar...............................castiar....................................castigare
ligar.....................................liar..........................................ligare
beiga ..................................beia........................................veiga

Notas:
i. A análise destes casos mostra que a explicação para a queda do –g- só pode obter algum sucesso se partirmos das palavras latinas e não das palavras actuais com –g-. Basta comparar as formas do verbo cunseguir (consequĕre (cl. consequī), cunsigo, cunsiga, em que o –g- não cai, mas já cai no pronome pessoal (pouco usado) cunsigo (cum secu-).
ii. Partindo dos casos apresentados e apesar de a lista não ser completa (ver anexo) podemos formular a seguinte regra: dá-se crase de g, quando o c latino é precedido de ī (i longo).
iii. A regra formulada na nota anterior pode obter contraprova pela verificação de que não se dá essa crase, se o i for breve (ĭ). Vejamos alguns exemplos:

Mirandês...................... Sendinês............... Latim
achegar ........................achigar ................. ad + plĭcāre
chegar ..........................chigar ....................plĭcāre
acunchegar ..................acunchigar ............a + cum + plĭcāre
pregar (spetar)..............pregar....................plĭcāre
pregar(sermon) ............pregar....................praedĭcāre
pregador.......................pregaador..............praedicātore-
pico.............................. pico...................... (celta) beccus
eigual ...........................eigual................... āequăle-
ciguonha...................... cigunha................ cicōnĭa-
quemungar ................. quemungar........... comūnĭcāre

iv. Muitas das formas apontadas como de queda de g aparecen já em documentos leoneses medievais com a palatalização do c latino em g: Deradicauimus aparece em documento leonês de 946 (Alvarez Maurin, 1994: 359), de derradicare, antecedente do antigo derraigar; figares está documentada em 949 em documentos leoneses (Alvarez Maurin, 1994: 231), tal como ficares (950), ficcar (960) e figaria (980); a forma trigo já é documentada por Alvarez Maurin (1994: 261-2) em documento de 915.
v. O verbo ampregar apresenta algumas particularidades. O g cai na palavra ampregado, quando integrada na expressão mal ampriado (referida a alguém que não é merecedor de algo), usada em Sendim; em Malhadas já ouvi dizer a duas pessoas (Balbina Mendes e Duarte Martins) mal ambriado, expressão que também se usa com esta forma em Genísio. Porém, noutras acepções mais usuais, o g não cai nessas aldeias. Em Sendim há uma queda do g nas várias acepções da palavra, embora se tenha vindo a perder nalguns usos mais recentes, relativos ao emprego (trabalho). Ora a queda do g neste caso parece excepcionar a regra geral uma vez que o i latino é breve (implĭcāre). O caso deve ser visto com mais atenção, sobretudo porque noutras palavras com a mesma origem (chegar, aconchegar) não se verifica aquele fenómeno.
vi. Na palavra cântico (do latim cantĭcum) o c latino não cai nem palataliza em g (o i é breve), tudo indicando que a palavra se formou por via erudita. Mas o mesmo já não se verifica em cantiga, em que g cai, pelo menos em sendinês, o que nos faz presumir a sua origem num latim tardio cantīca. De notar que a palavra cântico não é mirandesa.
vii. Em mirandês não conheço a palavra fadiga, com o sentido que tem em português. Porém, em sendinês há a alcunha (retirada de apelido) Fadias (do latim fatīca) em que o g cai. Este facto faz-nos pensar que a regra da queda do g se interiorizou e continuou a verificar-se mesmo face a palavras portuguesa em que a regra acima enunciada se continuou a verificar. A não se assim, corresponder-lhe-ia em mirandês uma ditongação do i (ie), como veremos abaixo.
viii. Em documentos leoneses medievais aparecem as formas recaria (1013), regera (1068), rekera (1097), reigera (1098), reguera (1154). Alvarez Maurin (1994, 207). Segundo Garcia de Diego do latim rigare e Corominas (DCECH) do prerromano recu, talvez cruzado com o latim regar. Aqui a queda do g pode ser tardia. Mas atenção ao substantivo riego (no leonês antigo com o sentido de ribeiro, rigueiro, sentido que terá desaparecido nos nossos dias tanto no castelhano como no português, mas que em mirandês se mantém), com ditongo crescente, que, segundo Albarez Maurin (1994, 196), supõe uma base recu. De notar que o g não cai em rigare (regar).
ix. O g também não cai em ciconia (ciguonha). Alvarez Maurin (1994: 269) documenta ciguniola em 906 e cigonia em 944 em documentos leoneses, numa altura em que o c latino já se tinha convertido em g.
x. Embora apontemos o exemplo de quemungar, convém realçar que quemunicar vem do latim commūnĭcāre, onde não se coloca o problema ( o i é breve e a palavra é de origem erudita).
xi. Olga, Alvarez Maurin (1994, 210) defende que pode vir de um latim tardio olica, apresentando a forma orica de documento leonês de 1004 (DCECH, holgar). De notar que, neste caso, a palavra em mirandês tem ditongo crescente.

xii. No verbo dezir o g cai em todas as formas (dīco, is, ere, dixi, dictum)

digo ....................dio ......................dico (3ª p. sing. pres. ind.)
diga, digas(...)... dia, dias (...)........ dicam, dicas, dicat (...) (pres. conjuntivo)
diga ...................dia (3º p. sing. imperat.)

Repare-se na idêntica grafia entre dia (forma de dizer am sendinês) e dia (tempo de 24 h em português), mas a pronúncia é muito diferente. Igualmente deve notar-se que esta forma do imperativo não consta da Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa, pois ignorou que as formas de tratamento sendinesas eram na 3ª pessoa.
xiii. No verbo castigar o g cai em todas as formas (castīgo, as, āre, avi, atum)
O –g- cai em todas as formas sem excepção, em sendinês, nunca caindo em mirandês central. O mesmo se verifica em relação aos seus derivados: castio, castiador. Em asturiano a forma é castigar e o –g- nunca cai.
xiv. Traier é um caso especial (traho, is, trahere, traxi, tractum = arrastar):

trago(mirandês .....................traio(sendinês .............traho (latim)
traiga, traigas, traiga (...)...... traia, traias traia (...)... traham, trahas, trahat (latim)
..............................................traia (imperativo)

Diz Manuela B. Ferreira que neste caso não está em causa um fenómeno de queda do g., mas que tem a ver com a forma latina traho (de trahere). Já em trago (gole) e formas do verbo tragar (que os autores dizem ser de origem obscura, por ex. CUNHA, Antônio Geraldo da, Dicionário Etimológico Nova Fronteira da Língua Portuguesa, ed. Nova Fronteira, 2ª ed. 1986, Rio de Janeiro), essa queda não se vrifica, ficando bem clara a distinção em sendinês, enquanto em mirandês as duas palavras são homónimas. Mas deve notar-se que em mirandês central apenas se mantem o –g- na forma trago, desaparecendo nas restantes pessoas do presente do indicativo. Já no presente do conjuntivo se mantem o –g- em todas as pessoas, caindo sempre em sendinês. Em asturiano o verbo é trayer. Em castelhano o verbo é traer.
xiv. Também não cai o g quando, em latim, o c é precedido de ditongo (sílaba longa por natureza) ou de e breve, casos em que há ditongação em mirandês (ditongo crescente):

Mirandês........................ Sendinês......................... Latim

ciego ............................... cigo ..................................cāecu-
griego ...............................grigo ................................ grāecu-

É de notar que, embora não haja ditongos crescentes em sendinês, ainda assim a arca da raiz latina se mantém, não caindo o g.




Notas sobre a queda do -g- em mirandês (1)


Estas notas fúrun screbidas an 2003, eiqui se apersentando an pertués, pus nessa lhéngua fúrun screbidas. L studo balerá mais pula anformaçon que dá i pul modo cumo pon l porblema, mas que hoije haberie sido screbido doutro modo. Assi i todo cuido que puode ajudar a poner l porblema an carriles ciertos i a stablecer la giografie de l fenómeno, cula ajuda de toda la quadrilha, que poderá dezir adonde el se passa. Publica-se an bários cachos para melhor lheitura.

Amadeu Ferreira




INTRODUÇÃO


Este é um caso que caracteriza o mirandês, embora tenha sido salientado a propósito do sendinês porque se considera que o fenómeno assume aí maior regularidade. Porém, tem-lhe sido dada pouca importância, a ponto de não aparecer nas características gerais do mirandês, talvez porque esteja ausente do mirandês central. Só Manuela Barros Ferreira o fez, na esteira de Maria José Moura Santos, ao considerar essa como uma característica do asturo-leonês, nomeadamente do sanabrês. Esta referência atesta a importância que este aspecto tem para o mirandês e poderá levar, inclusive, a indagar de eventuais colonizações sanabresas em algumas zonas de Miranda. Daí que se exija um estudo mais alargado, para além do sendinês.

O fenómeno não é uniforme e devem distinguir-se as várias situações, para permitir uma análise mais global e, quanto possível, exaustiva na apresentação dos dados, para depois poder retirar conclusões.



I - PONTO DA SITUAÇÃO DOS ESTUDOS ANTERIORES

1. José Leite de Vasconcelos

Este autor apresenta o problema, pela primeira vez (Estudos de Philologia Mirandesa, II, p. 37): “Outros pronomes interessantes são: esto, e ... comeyo (“comigo”) e cunteyo (“comtigo”), onde eu disse que elles correspondiam aos antigos pron. port. mego, tego, comego; não sei porém se esta afffirmação é exacta, poisque encontro nos meus cadernos tambem ameio (ameyo?) <>feio (feyo?) <>g secundario (isto é, nascido de c latino depois de vogal palatal: amicu- < amigo < ameio; outro exemplo d’esta syncope está (sem fallar em fieira, «figueira»), em dia («diga» <>díã <>

Na mesma obra, poucas páginas depois, (p. 40, nota 4) refere: “Parece que o i d’esta palavra (refere-se a Domingo), e em cumtiio, se pronuncia differentemente do i ordinario, talvez tendendo para e; mas nada posso agora adeantar a isto. Terão alguma relação com esse phenomeno as fórmas cunteyo, comeyo, ameio e feio, por “comigo”, “comtigo”, “amigo”, “figo”, citadas a cima? Nem o i da primeira palavra será rigorosamente i nem o e nas segundas será e.”

Por fim, conclui (ob. cit. II, p. 338): “O –g- < -c- está em sendinês representado pela semi-vogal y, igual ao y mirandês; ex.: fiyo <>comiyo <>i de mihi (vd. I, § 54-b). Ficam assim interpretadas as fórmas que cito neste volume, p. 40, nota: o primeiro i que ahi se lê em amiio, cumtiio, e o e que se lê em cunteyo, comeyo, ameio e feio tem o mesmo valor, - o qual é i = e. Essas palavras podem escrever-se cunteyo ou cuntíyo, etc.”



2. José G. Herculano de Carvalho

Deve-se a este autor a primeira abordagem global do fenómeno, seguindo as observações já feitas por J. Leite de Vasconcellos. A ele se deve uma clara documentação sobre a extensão do fenómeno que permite caracterizá-lo sobretudo como um fenómeno raiano, embora as suas observações se centrem em Paradela. Estamos ma primeira metade dos anos 50 do século XX. É particularmente importante o que refere em Fonologia Mirandesa I, pp. 26-29. O mesmo autor já tinha referido o problema em Coisas e palavras. Alguns problemas etnográficos e linguísticos relacionados com os primitivos sistemas de debulha na Península Ibérica, Coimbra, pp. 204-206.

Numa nota da p. 28 o autor refere que o fenómeno é frequente em Sendim (e diz que também se dá noutras regiões de Portugal), mas não o aborda porque essa localidade não constitui objecto do seu trabalho. A forma como introduz o problema é a seuinte: “Como bem viu Leite de Vasconcelos, à palatalização do k, nas circunstâncias acima vistas, encontra-se intimamente ligado um fenómeno que afecta o fonema sonoro que lhe corresponde: a sua frequente supressão depois de um i. Isto é, a palatalização do g, aliada ao seu carácter fricativo, produziu uma maior assimilação da consoante ao [ĭ] anterior, transformando-se num [i] que por vezes deixa de se pronunciar.” (p. 28). E acrescenta: “de Malhadas, de Ifanes e de Prado Gatão não possuo nenhum exemplo deste fenómeno.” (p. 28)

Por fim, apresenta uma dupla lista de palavras observadas em Paradela: uma primeira em que o -g- é precedido de -i- (trio, alfandia, antio, antia, antiamente, dio, barria, aila); uma segunda em que o -g- é precedido de -u- (yeua, aua).



3. Maria José Moura Santos

Maria José Moura Santos passa pela Terra de Miranda poucos anos depois de J. Herculano de Carvalho e alarga as observações deste professor, detectando o fenónemo em Sendim, Constantim, Paradela, Peinha Branca, Águas Vivas e São Pedro da Silva. Atenta a observação conclui que se trata de um fenómeno da periferia da Terra de Miranda: “Leite de Vasconcellos considerou este processo próprio do sendinês, mas, como se vê, encontra-se também noutros pontos (todos marginais) da Terra de Miranda; também o registou fora de Sendim, especialmente em Paradela, o Prof. Herculano de Carvalho.”

Penso que pertencem a esta professora mais duas observações fundamentais. A primeira de que se trataria de um traço do asturo-leonês: “Foi ainda notado em povoações sanabresas pelo Prof. Krüger. O carácter conservador do sanabrês e a distribuição, dentro do mirandês, em zonas marginais, faz pensar que se trata de um fenómeno bastante antigo dentro do leonês, que foi talvez outrora mais extensamente representado. É interessante juntar ainda que o mesmo facto se verifica noutros falares portugueses geralmente conservadores.”. A segunda observação, de que se trata de um trata arcaico do mirandês, que já terá sido mais frequente e tem vindo a desaparecer, salvo em Sendim (p. 196). Conclui que o Sendinês “representa duma forma sistemática factos que só se encontram menos generalizados no chamado mirandês raiano” e que “Estes traços permitem pensar que se trataria de traços antigos dentro do mirandês, conservados ainda um pouco em toda a zona raiana mirandesa, mas mais especialmente em Sendim, povoação com uma certa supremacia económico-social, portanto talvez menos tributária de outras e consequentemente menos exposta a influências exteriores”. (p. 383-4)

A mesma autora dá os seguintes exemplos: trio (Const., Parad., Peinha Branca), stria (Par.), formia (Const., Paradela, Sendim), fiura (Constant.), nueira (Const.), fíado (Sendim), sartialho (Sendim), barria e rue (Sendim), fio, fieira (Sendim). (pp. 195-196):



4. Manuela Barros Ferreira

Manuela Barros Ferreira tem em conta (A limitrofia do Sendinês, p. 41), pela primeira vez, os dados fornecidos pelos estudos anteriores e avança com uma conclusão que é inovadora e revolucionária, mas de que, até agora, ainda não foram retiradas as devidas consequências: “A inexistência no sendinês do lh inicial asturo-leonês, proveniente de l- é de certo modo “compensada” pela presença de um outro traço, asturo leonês ou, mais exactamente, da Sanábria: a queda do –g- intervocálico que se observa sobretudo quando é precedido de i ou de u – assim trigo, espiga, estriga, barriga, nogueira, ruga.”


Amadeu Ferreira

[cuntina]

quinta-feira, 21 de maio de 2009

Pornomes demostratibos (2)



La Cumbençon 1999, pág. 33, apersenta las seguintes formas:

aqueste, aquestes
aquesse, aquesses
aquesta, aquestas,
aquessa, aquessas
aquisto, aquisso

Cunsante l que siempre you dixe de to la bida, haberá que acrecentar lues formas: aquesto, aquesso. Gustarie que cada pessona dezisse se estas formas son tamien ousadas nas sues tierras ou nó.

Mas quiero inda poner outra question. Diç la Cumbençon que todas estas formas que pongo neste testo «são arcaizantes». Que quier esso dezir: que stan an zuso? Se ye esso, querie dezir que inda son mui ousadas, por eisemplo mius pais ls que mais úsan son essas formas. Nesse sentido cuido que nun stará cierto dezir que son arcaizantes. Antoce gustarie de saber cumo ye l uso destas formas an cada tierra.




quarta-feira, 20 de maio de 2009

Pornomes demostratibos (1)



La Cumbençon1999 apersenta las seguintes formas ambariables de pornomes demostratibos:

isto, isso, aquilho.

Ora, an Sendin, essas formas son defrentes i sei que l mesmo se passa an outras tierras, percipalmente de la raia:

esto, esso, aqueilho.

Estas son bielhas formas lhionesas. i siempre las tengo ousado.
L que eiqui pregunto ye: quales son las tierras adonde se úsan uas formas i outras?

La mie eideia pa la seluçon destes porblemas, an que hai dues formas, ye ousar la forma que cada un stá aquestumado, pus cuido que ye esse l modo de respeitar la lhéngua, yá que tanto son mirandesas uas cumo las outras. Nesse sentido, la Cumbençon debie de acolher tamien todas estas formas cumo canónicas.

Amadeu Ferreira




Meses de l anho



Tanto na Proposta de Convenção, cumo na Convenção Ortográfica aparécen ls nomes de ls meses de l anho. Cuido que se justefica dezir algo subre esso i acertar la scrita an relaçon a dous meses:

Janeiro / més de las giladas
Febreiro / més de las nubrinas
Márcio / més de San Jesé
Abril / més de la Páscoa / San Marcos
Maio / Santa Cruç / més de la yerba
Júnio / San Juan
Júlio / més de la segada
Agosto / més de la trilha
Setembre / més de la bendímia / més de l Naso
Outubre / més de la sementeira / més de l rosairo
Nobembre / més de ls Santos / San Martino / més de las almas
Dezembre / més de l Natal / més de las matáncias

Na Cumbenço1999, p.61, nun aparécen las formas júnio i júlio, mas junho i julho, como an pertués, mas las formas que siempre oubi an Sendin fúrun las purmeiras. Serie buono que cada pessona dezisse la palabra ousada na sue tierra.
Ls nomes populares fui-los oubindo ou bendo screbidos por bários lhados. Serie antressante ber qual ye l sou uso ou se hai outros que nun stan na lista.



terça-feira, 19 de maio de 2009

Ousserbar ye perturbar



I sei bien lo que digo, ousserbar ye perturbar. Quando un quier ber un fenomeno fizico qualquiera i que pra tal s'usa un apareilho de mediçon, l'apareilho anserido ne l sistema ven lhougo a modeficar lo que se passa.
Quando un ousserba las pessonas a falar mirandés, la mesma cousa acuntece. I'l melhor que tenemos pra fazer, crendo un studar la nuossa lhiengua, inda ye falar culos que coincemos mas. Porquei ? Porque nesse caso fazemos parte de l sistema i dessa maneira nun modeficamos nadica ne l pursseço de cumenicaçon.
Eimaginai ua casa'l pobo, todos falando mirandés, qu'acuntece quando un stranho entra ? Nun pursseço mas ou menos lento cunforme las pessonas bai-se trocando al codiyo lhienguistico anté atengir al codiyo lhienguistico de la passona stranha se tal for possible. De tal maneira que nunca ides a poder arrapanhar dalgo antersante.
I mesmo tenendo l mesmo codiyo acuntece que la ou las pessonas falan outro codiyo, nun sendo l sperado. Acuntece-me qu'an Cicuiro pessonas ponen-se a falar comigo an Purtués, you falando an Mirandés ! Anque essas pessonas falan perfeitamiente Mirandés !
L purblema ye que nun hai hoije an die maneira de saber quien fala ou no Mirandés. Supongo que dantes yera mas facél eidantificar se la pessona falaba ou no.
Falando, acuntece tamien que la pessona diga la palabra curreta an Mirandés i que lhougo açpuis currige pra la palabra Purtuésa ou nua palabra que l pareça Purtuésa ! (i.e : Ya hai ciguonhas ende ? Si, ya fazierun l nial ne l campanairo... campanario...).
Ne l que me parece ser l melhor deixo eiqui dalguas reglas pra anterferir al menos possible nun sistema cumenicatibo, querendo-l ambestigar :
1- Usar un grabador sien dezir a la/las pessonas que son grabadas.
2- Falar de maneira natural de cousas i d'outras sien fazer la coinecida question : Mas i bos cume dezies ? ou Mas i dantes cume se dezie ? Que la respuosta muita beç ye de tipo zantersada : Ho ! Mas isso éran los bielhos que dezien !
3- Eibitar la lhibreta pra notar las cousas, ya'l grabador sta ende pr'isso !
4- Saber ourientar la cumbersa pra los assuntos an relaçon cun las palabras que un quier saber, respeitando l punto 2.
5- Gardar las questiones suobre palabreiro pra las pessonas coincidas qu'ende nun hai purblemas.
6- Ser paciente.
7- Nun fuorçar las pessonas.
Assi sendo, buonas ambestigaçones !



L «e» seguido de n/m an posiçon pretónica



You, eiqui atrasado, ne l Curso de Mirandés de l SAL, fiç-le ua pregunta a porsor Amadeu, que fui respundida i bien respundida. Assi i todo, inda me gustaba tornar al assunto para ber l que dízen ls de las outras tierras, que daqueilha beç se calhórun. Copio de l SAL por bias de poupar algun trabalho.

Dixe you:

Inda por bias de trocas de “E” por “A”, tamien dízen na Cumbençon: “A letra e, seguida na mesma sílaba de n ou m, representa, em posição tónica, uma vogal nasal aberta (benga). Em posição pretónica, representa uma vogal nasal muito fechada (bendima).”
Antes, na páigina 13, son apersentados ls sonidos de l ABC Mirandés i esta bogal nasal mi cerrada ye repersentada por un “i” cun un tracico al meio i un til (you nun ancontro ls símbolos fonéticos ne l cumputador, tengo que me splicar assi). L mesmo símbolo, sin til – nó nasal -, ye apersentado para repersentar l sonido de l E an “bEstido, bErgonha, cEbada, cerrado i dEzir. You sou meio xordo i nun se me puode botar muita fé, mas a mi peç-me que, an San Pedro, l sonido de l E an bEndima i an cEnteno nun será l mesmo sonido que se oube an cEbada i an cErrado i que stará más cerca de l sonido que se oube an mAndil ou an Antes, que son outros eisemplos dados an la página 13, para oucurréncias de scrita de l A. Mesmo quando ye la reduçon de l ditongo ”ie” l sonido que se oube ye A – Tiempo > tAmporada.

Dixo porsor Amadeu:

L que diç la Cumbençon ye berdade [“A letra e, seguida na mesma sílaba de n ou m, (...) Em posição pretónica, representa uma vogal nasal muito fechada (bendima).” ] an relaçon a bárias tierras de Miranda, de l mirandés central, nun sei se l mais deilhas. Puodo dezir que bal, siempre, para la fala de Sendin.

Mas cuncordo cun Alfredo [el nun ye tan duro de oubido cumo diç] que na fala de bárias tierras la letra «e» seguida de n ou m se «buolbe» an/am [cumo an mandil], mesmo nesse casos cumo tamporada. Esso bal para San Pedro, mas tamien para Zenízio [bei-se an muitos de ls testos que scríben] i para Malhadas [bei-se nas recuolhas de Duarte Martins]. Haberá mais tierras: Moisés Pires apersenta alguns eisemplos [mas nó ua tendéncia giral]: banceilho, bancelheira [, talbeç arrecolhidos an Infainç], banção [que refire a San Martino]; Manuel Preto [Bersos Mirandeses] usa amantában [an beç de amentában] i pandon [an beç de pendon].


You acrecento:

Ye bien cierto que nun sei cumo ye ne ls outros pobos (bien beio que ls de Zenízio úsan muita beç AN/AM i inda Cristóvão un die destes dezie “cun que cada pessona se eidANtefique cul mirandês”). An San Pedro tengo andado algo atento i peç-me que puodo dezir que la tendéncia/tandéncia giral (para dezir l menos) ye mesmo para nun haber – nunca - EN an posiçon pretónica. Isto, claro, sien rigor científico/ciantífico niun, solo a oubir i a procurar cumo ye que se diç.



Palabras terminadas an ‘’-airo’’



Muitas de las palabras terminadas an pertués an ‘’-ario’’ an Zenízio siempre las oubi cul sonido ‘’-airo’’. Assi, quando nacie un garoto tardiego lhougo ls bielhos dezien,
este yá nun se lhibra dun ambentairo de menores; la burra stá prenhada de l cuntrairo, assi se dezie quando la burra staba cubierta de l cabalho; aqueilhes fúrun boluntairos pa la marina, assi se dezie de ls moços que íban pa la marina antes de tirar las suortes i de Zenízio fúrun muitos boluntairos pa la marina.
Hai outras palabras que siempre las oubi cul sonido de -airo, eisemplos: almairo, cunfessonairo, campanairo, secundairo, rosairo i outras haberá.




Francisco Domingues




segunda-feira, 18 de maio de 2009

Punto de la situacion 01



Nestes purmeiros dies de ampeço de l nuosso blogue, las cousas ándan algo scamalhadas, mas esso ye normal. Talbeç por starmos pouco afeitos a çcutir estas cousas, ye ua buona altura para lhembrar las regras deste blogue, puis cuido que hai quien inda nun las haberá lido. Tenemos que ir cun calma i cun algue houmildade porque se houbisse alguien que tubisse la certeza de todo nun stábamos eiqui a çcutir. Esse ye l melhor modo de mos respeitarmos uns als outros, nunca squecendo que stamos a çcutir i portanto nun tenemos las certezas que inda buscamos.
Hai tamien que dezir que este blogue ye para çcutir las regras de scrita de l mirandés i nó para çcutir outras lhénguas, inda que séian de la mesma família stur-lhionesa, subretodo porque essas lhénguas mos merécen todo l respeito.

Fazerei eiqui puntos de la situacion de tiempos a tiempos, que seran numarados, para situar la çcuçon. L que nesta altura se puode dezir nesse sentido ye:

1 - Fui puosto l porblema de artigo defenido masculino, i de sues formas l / ls, lo / los i al /als. Cuido que la çcuçon inda abançou pouco seia an termos de saber qual ye la giografie dessas formas, seia an termos de splicaçon de las mesmas i de las relaçones que uas ténen culas outras, an special la relaçon antre las bárias cambiantes na pernúncia de l / ls.

2 - La difrença de scrita antre -on /-ão / -oun: até agora inda solo se stá al nible de la quelocaçon de l porblema. Hai que tratar tamien de l plural i nun solo de l singular. Hai studos , einéditos, feitos na Faculdade de Letras de Lisboua subre l -ão sendinés i bamos a ber se eiqui cunseguimos publicar algo que puoda ajudar.

3 - Stá an çcuçon la scrita lh / ll, habendo sido feita ua perpuosta.

4 - Stá an çcuçon la scrita nh / ñ mas inda nien sequiera se puso la heipótese nn, mui ousada an decumientos lhioneses mediabales.

5 - La caída de l -g- antre-vocálico, antes de i. Abançou-se cun perpuosta, mas falta defenhir melhor la sue giografie i las bárias situaciones an que tal acuntece. Tamien hai studos feitos subre esse assunto que eiqui fazeremos por publicar. Esta fui yá ua question çcutida na 1ª Adenda a perpósito de l sendinés.

6 -La scrita de «j» castelhano, antre gh / h, caso yá apersentado i fastado na Proposta de Convenção.

7 - Stá an çcuçon l uso ou eisistença de l pornome pessonal andireto les i l sou uso an relaçon a le. Hai que apersentar de modo mais cumpleto l sou uso, pus sien esso hai l peligro de çcutirmos an seco.


Estas son, cuido you, las questiones que se ponírun i an relaçon a las quales hai alternatibas. Hai yá çcriçones de outros casos, subretodo atrebuídos al raiano, mas esso stá inda muito pula rama, habendo que ber un i solo un caso de cada beç i ser debidamente cumprobado ou anquadrado por quien lo apersenta.
I pronto bamos a cuntinar cula çcuçon a ber adonde cunseguimos chegar, sendo perciso traier mais giente a la çcuçon, sendo cierto que las questiones de la scrita antréssan a quien scribe i nun son tanto porblemas de lhenguistas.

Amadeu Ferreira





domingo, 17 de maio de 2009

L erro de Vasconcelos

L títalo ye sugestibo i de certeza que faç abanar muita cabeça.
Mas yá houbo mais títalos aparecidos apuntando erros a grandes pensadores, sin le faltar al respeito i sin sequiera le tirar l balor a esses grandes homes a quien muito le debemos. Este ye l caso.

Ne ls Estudos philologia Mirandesa J. Leite De Vasconcellos páigina 36 diç

"
f) Parece que não existe em sendinês a terminação
mir. -öũ: cf. Grammatica, § iio. Nos meus cadernos
encontro rouquidão, satisfação, são-; o Sr. Francisco
Maria Guerra cita-me também: licião, tendão, deter-
minacião, que, por causa do /, estão mais próximas
da terminação lat. -itione-, do que as fórmas portu-
guesas correspondentes.
"[Vasconcellos repersenta a treminaçon por -öũ]


Yá Leite De Vasconcellos nun grafa a treminaçon pertuesa "ão" cumo atualmente acunselha la cumbençon (que ye "o+n"; "on"), mas si (coraçöũ (= curaçöũ) coração...)

Mas por sou lado, l títalo arriba ye forçado. Vasconcelos nun errou. Las cumbençon ye que nun liu ó nun fizo caso del.

Na páigina 220 de la mesma obra ten:
"spõ suppõe. Do verbo sponer."
Ende si la repersentaçon de la cumbençon acumpanha l pensamiento de l mestre i adapta la scrita pa "spon".

Ora la pregunta que se pon ye porque Leite Vasconcelos adoptou scritas defrentes?
solo "õ "/"öũ" repersenta l mesmo sonido? Pula cumbençon atual si.

El tamien diç que tenie dúbedas ne l -ão Sendinés que solo cunfirmou las defréncias cul Sr.Guerra.
:"
e) A dúvida que neste volume, p. 36, nota 2, propus
á cerca do -ao em sendinês, desfi-la agora com o
Sr. Guerra, que me assevera que nesse dialecto se diz
mulão («melão»), testão («tostão»), rapazão, embora no
plural lhe corresponda -ones: mulones, iestones, rapazones, phenomeno semelhante ao que se passa em português,onde á moderna terminação singular -ao corresponde
a antiga terminação plural -ões.
"
L senhor Guerra nun terie an eideia l mesmo sonido pa esta treminaçon que Vasconcelos, mas Vasconcelos repersentaba-lo/anterpretaba-lo/screbia-lo doutro modo?

Ye siempre un porblema la scrita de la fala; mas deixo-bos este registro de Cicuiro; que nun ye de la bariadade Sendinesa, adonde ne l minuto 1:19 stá falado la palabra pertuesa "licção" i ne l minuto 2:00 stá la palabra pertuesa "põe"
http://baglina.blogspot.com/2009/04/las-maias.html
(se esse bídeo nun serbir pa amostra puode-se percurar outros)

Deixo pa çcutir anton cumo achais que debe ser repersentado esta treminaçon que ten debedido ls mirandeses. (Cuido que preguntando a 1000 pessonas al calhas [lougo amparciales] eilhas diran que ne l purmeiro caso la treminaçon ye "ão"(lição) i ne l segundo caso ye "on"(pon) i ye essa la mie oupenion).

Cristóvão Pires


sábado, 16 de maio de 2009

L artigo defenido masculino an Manuel Preto




Cun ajudas de l cumputador fiç bárias pesquisas na obra de Manuel Preto, Bersos Mirandeses (1993). Cumo ye sabido, este poeta mirandés naciu an Samartino i era falante de mirandés a la moda dessa tierra. L lhibro fui screbido muito antes de la Cumbençon Outográfica, cumo se bei pula era, mas nun sei se la scrita corresponde al que Manuel Preto quijo ou se alguien la demudou.

Eiqui bos deixo las cunclusiones que saquei quanto al artigo defenido masculino na obra desse poeta samartineiro, an que mantengo la scrita tal cumo l lhibro fui publicado.
Dou solo alguns eisemplos pus bi que se repetien siempre na mesma al lhargo de l lhibro:

p. 13

- sêmpre há sido zquecida de todos l's govêrnos;

- l' mirandés andubo trinta centos d'anhos cu'la lhengua de fôra;

- L'mirandés há sido sêmpre um porfeito burro de carga de l's mandones;

- pinta l'demonho;

- iê a ti que iou tengo l'oubrigacióm i l'gusto d'ofrecer este lhibro;

- a ti que lhebeste l's dançadores, cu'las castanhôlas, l's palotes e la gaita:
- a vasculhar an todos l's almairos onde te cheirava;

- assi cumo l'saiote deve ser tenido cumo la marca de toda la mirandesa;

p. 15:

- Puníran-me um nome, mas som todos l's nomes

- De l's homes e de las mulhêres .

- De la squina de l'Nordeste.

p. 49

- L'squeletro medonho


p. 50

- cu'l'cuco na barriga


p. 116
- nêm por mêdo de l'einfierno nêm de l'antêrro sêm cura

p. 129

- e de l'outro quedou l mar


p. 131
- i l'sol metiu-se no mar


p. 133

- quando l'friu más apertava


Saco las seguintes cunclusiones:

- Manuel Preto usa siempre las formas l', l's: nun me parece que essas formas se puodan ler al i als;

- nien ua sola beç aparécen las formas lo / los;
- al / als solo aparece cumo contraçon de perposiçon a + artigo.


Amadeu Ferreira



Sobre o mirandês falado na raia (3)



[cuntina]



h > g: em alistano e até no espanhol falado em Aliste pode-se observar uma troca do h para g (i.e : huevo > guevo, huerto > guerto) e mais antiguamente hoy > güei. Esta ultima forma ainda é hoje usada em Lionés e Asturiano.
Há centenas de anos atrás a fala da raia e o alistano deviam de ser quase idênticos, pois os casamentos entre as duas terras eram frequentíssimos, e a vida no dia a dia era em comum. Tradições como as músicas, os carochos ou ainda a feira da Luz são testemunhas deste passado comum. Será então possível que na raia houvesse essa tal confusão entre h e g ? José Leite de Vasconcelos em Dialecto Mirandez aponta que era assim na raia [6]. Possivelmente antes dizian-se na raia palavras como: guobo, guorto, goije, goi, ou güei. Isso necessita confirmação. Se esse for o caso, não seria mal de reintroduzir tal fenomeno, pelo menos na modalidade raiana.

b > g: a transformação de b para g é muito frequente em mirandês. Aqui seguem vários exemplos : resbalar > resgalgar, abono > guano, vomitar > agomitar / gomitar, bilo > guilo, broma > groma, burbulha > gurgulha, ribeiro > rigueiro, ...

Em mirandês tambem temos a palavra abuolo/abuola para avô/avó, que por influência do português se reduziu a abó/bó. Em virtude da transformação b para g é possivel que tambem tenha existido a palavra aguolo/a ou guolo/a (i.e: guelo/a em asturiano).

nal, no: a Convenção Ortográfica apenas menciona o ne l que não aparece na raia. Pois ouve-se agora muito no (provem de ne lo), certamente por influência do português. No entanto, em outras modalidades astur-leonesas que não estão em contacto com o português tambem existe o no (nu). Ouvi nal e nel em Samartino, mas ja é de pouco uso.

dal, dals, de los: aqui a Convenção Ortográfica apenas aponta o uso de de l e de ls, porem na raia usa-se dal e de los. Usa-se dals para o plural de dal em Samartino.

ligações com o -s terminal: menciono aqui que em mirandês se faz a ligação entre o –s terminal de uma palavra e a primeira letra de seguinte se essa for uma vogal. O s soa então como o s intervocalico que irei aqui reprensentar com um ź e que soa algo como o j do francês, isso é :
- los panes soa como luspanes.
- los outros soa como luźoutrus.

n: aparece um n intervocalico, que eu saiba, apenas em duas palavras entre i e a. Eis os dois casos : aqui > aquina (Infainç), ostia > ostina (Cicuiro).

-airo : apenas ouvi uma vez este prefixo numa mulher de Ifanes na palavra campanairo que logo ela corregiu por campanario. Tambem me disseram que em Samartino se dizia almairo, mas agora já é almario. Neste caso vê-se muito bem a influência do português, pois Leite de Vasconcelos não nota essa alteração [7].


CONCLUSÕES

Aqui se apresentaram algumas características do mirandês da raia (Samartino, Cicuiro, Custantin, Paradela e Infainç). Características que podem também ser comuns com o resto das modalides do mirandês. Este pequeno estudo tem apenas o objectivo de acrescentar algumas informações sobre as diferentes maneiras de falar, mostrando assim a riqueza do mirandês tanto na fala como na escrita.



Referências :

[5] P. Antonio Mourinho, Subsidios para um tratado de dialectologia portuguesa : gramatica mirandesa, fonética, LINGUA PORTUGUESA - volume V, p.277.

[6] José Leite de Vasconcelos, Dialecto Mirandez, 1882, p. 17, p. 23 nota 30, e p.39.

[7] José Leite de Vasconcelos, Dialecto Mirandez, 1882, p.14. e


Thierry Alves

Sobre o mirandês falado na raia (2)



[cuntinaçon]



La, de la: muitas vezes nos artigos que indicam posse, na forma de la corta-se o de. Isso acontece muito em topónimos, i.e : balle la ..., ourrieta la ..., e não balle de la... nem ourrieta de la... Pois também dizemos la cinta la raposa (arco iris) e pouco la cinta de la raposa. No entanto isso depende das pessoas e às vezes o de aparece.

-miento: corresponde ao sufixo português –mente e aparece na raia [4]. Pode ser impressão minha, mas parece ter mais uso em Samartino do que nos outros povos da raia. Aparece assim: cimiento, casamiento, pumiento,... Mas já é pouco usado. José Leite de Vasconcelos acrescenta as seguintes palavras[4]: sacramiento, testamiento.

-os, es: o sufixo –os passa a ser –es em aldeias como Samartino, onde o fenómeno é muito claro e aparece em todas as palavras assim terminadas. No entanto também observei o fenómeno numa pessoa da Pruoba em quase todas as palavras em –os, e também numa pessoa de Cicuiro mas com menos frequência, apenas de maneira ocasional. Em Samartino onde isso acontece mais vezes, temos exemplos como: manes, medicamientes, gates, perres, caches, chanes, ...

Los, als: a Convenção Ortográfica actual apenas apresenta uma única solução para o artigo masculino plural mirandés, ls. No entanto, na raia, ele é de pouco uso. Sendo muito vulgar los em Cicuiro i Custantin i als em Samartino. Na raia parece ser Samartino o único povo em usar als.

u,e: notei em Cicuiro a alteração de e para u em palavras conhecidas como Pertual e semana que passem a ser Purtual e sumana. Tambem temos quelores > culores, delores > dulores.

g: esta letra entre vogais pode conservar-se (i.e : ruga), desaparecer (i.e : rua), ou ainda transformar-se em y (i.e : triyo). Este último fenómeno chamado epêntese ou iotização [5] aparece na raia, no que eu sei em três povos: Paradela (em quase todas as palavras com g intervocalico) e em Custantin e Cicuiro, ja com menos frequência. Porém esse fenómeno devia ser generalisado a essas três povoações porque ainda hoje em Cicuiro se pode ouvir fiyura ou triyo. E as pessoas mais antigas lembram-se, quando eram crianças, de ter ouvido a velhos palavras como cuntiyo e amiyo.
Desses vários exemplos parece que se pode deduzir uma regra que poderá ser usada para novas palavras:
- g entre u-a : desaparece ou conserva-se (i.e : ruga / rua).
- g entre i-o ou i-u : transforma-se em y (i.e : amiyo, fiyura).
Pode, por exemplo, aplicar-se esta regra para a introdução da palavra de vocablo matemático trigonometria que em mirandês seria triyonometrie. No antanto, pela influencia do português o g tende a conservar-se sem a transformação para y, sendo agora trigo, amigo, contigo,... Porem ainda se conserva a palavra fiyura em Cicuiro. Notem que é em Samartino onde o g se conserva na palavra ruga e desaparece em Cicuiro e Custantin onde se diz rua (e não rue como aparece nas placas toponimicas). Nestas duas aldeias existe a palavra ruguita, sem alteraçao do g, para designar uma pequena rua.


Referências :

[4] José Leite de Vasconcelos, Dialecto Mirandez, 1882, p.13.


Thierry Alves

[cuntina]




Sobre o mirandês falado na raia (1)




INTRODUÇÃO

Pretende-se aqui falar de vários fenómenos fonéticos que se podem encontrar no mirandês da raia seca. Essa modalidade era conhecida pelo nome de atrabessado, i.e.: eilhes falan atrabessado. Este artigo visa melhor dar a conhecer o raiano para que as suas caracteristicas sejam incorporadas numa futura convenção ortográfica, e eventualmente ensinadas ou divulgadas aos alunos das aulas de mirandês.
Os fenómenos aqui apresentados podem também ser comuns a outras modalidades do mirandês, nomeadamente o central e o sendinês.




ALGUNS FENÓMENOS LINGUÍSTICOS

Segue-se uma lista de vários fenómenos ainda presentes ou já em decadência na fala da gente raiana.

Alto-: prefixo que corresponde ao portugués auto-, i.e : altomoble > automovel, autocarro > altocarro, altomatico > automatico. [1]
É estranho que esse fenomeno não aparece em outras palavras, i.e : autor > outor, autorizar > outorizar. [2]

Arre-, arr-: prefixo que tal como se pronuncia pode ter uma origem pre-romana. No antanto ele aparece com três sentidos diferentes [3]:
- sentido de proveniência: arraiano, pessoa que é da raia;
- sentido de acção : arraiar (emitir raios), arrecebir (acção de receber), arrespunder (acção de responder), arregar (acção de regar), arrecular (acção de recuar),...
- sentido de reforço de uma palavra, sobretudo insultos : arre-diabo, arre-carago, arre-conho, arre las ostias, ...

Al, lo (artigo): a Convenção Ortográfica actual estipula que o artigo masculino mirandés é l, porém na raia (e tambem observei o fenomeno na Pruoba) esta forma do artigo não existe ou usa-se raramente, empregando-se vulgarmente al ou lo. Vários exemplos podem ser escutados numa conversa : al carro, al panho, ... mas tambem se pode ouvir assim : tengo’l pan aende na mesa. Neste ultimo caso o 'a' desaparece porque é absorbido pela vogal 'o' de tengo.
Usa-se lo em frases do tipo : Adonde lo tenes? No entanto tambem se observa alteração entre lo / al. Pois a frase anterior tambem se pode dizer assim : Adonde al tenes?
Esta forma do artigo não tem de ser confundida com al que corresponde no português a 'ao', i.e : Al tou carro stá pronto pra irmos al Porto > O teu carro esta pronto para irmos ao Porto.

lo (Li. ant.) > o (Pt)
> al (Mir.), l, lo.
a lo (Li. ant.) > ao (Pt)
> al (Mir.)


Al, lo (pronome) : o pronome pode tambem ter alterações entre al, lo e l, como se pode ver nos seguintes exemplos :
- [...] tengo-l you.
- Ha nino! Quien t’al dou?
- Ha! Mas fui el que te lo dou!
- Mas i quien te lo dixo?
- Pus fui Zé que m’al dixo.
- Diç lo que ye!
- Diç-m’al que tenes.
-...



Referências :

[1] P. Antonio Mourinho, Subsídios para um tratado de dialectologia portuguesa: origens do mirandês, caracter arcaizante do mirandés, LINGUA PORTUGUESA - volume X, p.22.

[2] Moisés Pires, Pequeno Mocabulario Mirandês-Português, p.373.

[3] Moisés Pires, Pequeno Vocabulario Mirandês-Português, pp.91-96.



Thierry Alves

[cuntina]




L artigo defenido masculino an Manuol Sardina



Manuol Sardina, que bien sabemos que era nacido an Samartino, lhugar de que fui abade muitos anhos, deixou-mos alguns testos an mirandés. Puoden ber-se alguns deilhes eiqui. Mas hai outros testos del que stan einéditos, an special ua carta para José L. de Vasconcelos, que hoije publico pula 1ª beç ne l mesmo blogue. La mie eideia ye chamar la atençon pa l uso que aquel abade samartineiro faç de l artigo defenido masculino, eiqui an çcuçon, i que correspunderie als usos de la sue tierra ne l tiempo an que José L. de Vasconcelos andaba por tierras de Miranda.


La cunclusion que saco i que todo mundo puode cumprobar, yá que nun atualizo la scrita, ye que el usa las seguintes formas daquel artigo defenido:

- êl / el: cuido que estas formas correspunderan al «l» de la Cumbençon 2009, ou será que correspónden a «al»?; registro, cumo nota antressante, que nunca usa estas formas ne l plural.
Eisemplos: El lhúito i êl dolor que me quedou; êl dialecto mirandés yê ua lhéngua cumo que de contrabando;
- 'l', 'l: parece ser la forma lo, mas an que la bogal ye eilidida porque la palabra a seguir ampeça por bogal.
Eisemplo:
assinalei 'l'adverbio fatalmente para que véiades...; notai tamien que nun ten 'l adjetivo gentil.
- los: son las formas mais ousadas; fago notar que la forma lo de l singular nunca aparece, mas esso puode ser por acaso, puis aparece cumo pornome [desprezio a los que lo sabem cumo you].
Eisemplos: los anfelizes mirandeses; los gobernos paternales de l rei nuosso sinhor; los sábios nun paternales de las nuossas academias; cumo de los mius uolhos te lhevou

Muita beç usa las dues formas ua a seguir a la outra, na mesma frase.
Eisemplos: Êl mirandés, amigo, ten los adverbios tanto, quanto y tam...; vós, êl melhor amigo de los mirandeses...;