Mostrar mensagens com a etiqueta raiano. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta raiano. Mostrar todas as mensagens

terça-feira, 26 de maio de 2009

La fala de Paradela




[Deixo eiqui un testo duas falas de Paradela que podeis oubir ne l curso de mirandés que dei ne l SAL Solo pula análeze de l testo yá se puode ber muita caratelística de la fala dessa tierra i sirbe de ancentiboa a que outras pessonas fágan l mesmo an relaçon a la fala de outras tierras. Mas cumben oubir la fala cun atento, pus hai partes que nun tengo la certeza se oubi bien.
Deixo ua nota quanto al artigo defenido: ne l singular parece ser siempre l [la forma lo solo aparece ousada cumo pornome]; ne l plural aparece los, mas diç de ls. Há de haber ua regra mas inda nun sei qual ye, mas talbeç alguine çcubra ou traia outros eisemplos.]




1. Carbenar la lhana

- Buonas tardes mos dé Dius

- Olhe i anton que andais a fazer? Andais a carbenar la lhana?

- Ando a carbenar la lhana para ber se sou capaç de la filar, mas isto ye tan ruin que nin se carbena nin se fila.

- Olhe, la lhana dá muito trabalho pa la poner assi, ora si?

- Filha da mãe se dá trabalho... Dá trabalho, dá... Inda quando la lhana ye buona, trabalha-se bien, mas quando ye ruin cum’esta nun hai quien la... quien la trabalhe.

- Pois, assi yá la lhabestes, yá la ponistes a anxugar...

- Yá la lhabei, yá la pus a anxuar [caída de l –g-?] , agora stou a carbená-la i nun fago nada, que nun...

- I anton que quereis fazer cun eilha? Algua colcha?

- I tapetes...

- A telar?

- Si

- I acá inda hai quien teça?

- Não, ... ban a ser feitos an Sendin, acho que... nun são pra mi.

- Á, nun son pra bós?!

- Não, isso ye ua mie ua mie sobrina que me los mandou filar.

- Á stá bien...

- I agora a ber se sou capaç de la filar. Nun sei, bamos a ber.


2. A filar

- Olhai, quien bos ansinou a filar?

- ... you lhougo de pequeinha se fila, lhougo de pequerrica. De pequerrica... Mie mai criou trés filhas i todas trés mos fizo trabalhar lhougo de pequeinhas. A filar. Primeiro dábamos tascos de lhino a filar. Apuis íbamos a assoprar l lhume i lhougo, lhougo pegaba, lhougo pegaba nos tascos i lhougo se queimában....


3. Nuites de eimbierno

- Nunca habie bido assi

- Olhai i nas nuites de eimbierno que fazeis?

- L que tenemos que fazer... fazemos meia ou filar i, quando não, stamos alredor de l lhume i fazer las cabras nas piernas

- Stá bien

- I assi nos deimingos [palhatalizaçon tamien ousada an sendinés] salgo [forma berbal que nun eisiste an sendinés] nunca, mas quando era garota si gustaba de salir a beilar nos deimingos [palhatalizaçon tamien ousada an sendinés] i nos sábados nun salis nun se bai a dar ua buolta por ende? Não you si nun

- Beilábades muito?


4. Ls anjos de la glória

Las mulhieres de Aldinoba quando íban anton a lhebar l almuorço als past, als... segadores, dezien pa mie mai: «á Marie Rosa, bien cuntenta andarás, tu tenes ls anjos de la glória cuntio [caída de l –g-, tal i qual cumo an sendinés], an tue casa. Çque bénen las tues filhas para Aldinoba parécen uns anjos de la glória, a cantar por ende.

- Olha que lindo!

- Ban-se las tues filhas dequi [palhatalizaçon tamien ousada an sendinés] pra fuora, pronto nun se bei a naide a cantar, nun s’oube ua alma, nun se... ai...


5. Cantias na fueira

I apuis de nuite, se mos íbamos a deitar, íbamos pa la fueira [caída de l –g-?] de las... de las Aldinoba. Apuis cun eilhas... nós habiemos andado nas minas you i ua mie armana. Sabiemos cantias [caída de l –g-, tal i qual cumo an sendinés] ... Apuis eilhas, cumo mos oubien cantar no campo, çque íbamos pa la fueira [caída de l –g-?]: «Olhai cantai la tal cantia [caída de l –g-, tal i qual cumo an sendinés], cantai esta cantia [caída de l –g-, tal i qual cumo an sendinés], cantai l’outra». Fazien-mos star na fueira [caída de l –g-?] siempre a cantar.


6. La mina

- Los [artigo] homes ye que andában debaixo de la tierra a sacar aqueilhas... aqueilhas... aquel mi...

(...)

- Bós era fuora de la mina, assi nua casa

- Los [artigo] tius, los [artigo] tius ye que la sacában de ls buracos i apuis nós ye que stábamos nos puiales nua casa andrento, de teilha...


7. Aquilho éramos l diabro

- Apuis a cantar i a bater anton aquilho a partir aquel minério. Aquilho éramos l diabro, aquilho para cantigas nós naqueilha altura sabiemos cantigas.

- I apuis a la nuite beniedes de Infainç a pie pa Paradela

- A pie, i íbamos para alhá tamien a pie, lhougo cedo, lhougo... de manhana ... a las uito horas teniemos que ampeçar a trabalhar. A las uito yá stábamos no trabalho.

- Era de sol a sol?

- Si. Soltábamos... aa... nun sei se a las cinco, [palhatalizaçon que an sendinés yá se perdiu] tamien. A las bezes yá benimos de nuite quando era nos dies pequeinhos yá beniemos de nuite para casa i outras... i pula manhana teniemos de salir tamien quaijeque de nuite. Pa chegarmos a la hora, claro.

- La bida era bien mais defícele que agora

- Mas era mi alegre, oi Jasus aquilho nós andábamos tan alegres todas. Éramos très armanos i you nun sei qual éramos la mais alegre. Apuis aqui bien quejidas [berbo querer: forma berbal stranha, mas antressante] cun todo mundo, eiqui las moças fumus siempre mui quejidas [berbo querer: forma berbal stranha, mas antressante] tanto uas cumo outras, nós eiqui [palhatalizaçon tamien ousada an sendinés] ajuntábamos eiqui [palhatalizaçon tamien ousada an sendinés] un rancho de rapazas...


8. Al serano

- ... l serano só mos daba pa la brincadeira [palhatalizaçon tamien ousada an sendinés], apuis casou-se, apuis yá iba ua... ua cunhada daqui la tie Lucina que chamaba tie Luísa i l home deilha i outro se chamaba Lázaro Dius l perdone, morriu ora si yá? I...

- Stubo casado cula Barraqueira

- Esso! [forma tamien ousada an sendinés]


9. Cozina de ricos

I apuis... l serano apuis que cenábamos... stában anton ... estes éran quinteiros... anton lhebabamos daqui [palhatalizaçon tamien ousada an sendinés] la tie Lucinda i la família, i stábamos todos deçque cenábamos aaa... alredor de l lume... ua cozina grande, oulhai cozina de ricos... [palhatalizaçon tamien ousada an sendinés]


10. L trio nun dá nada

- I aora [caída de l –g-?] ando culos burricos yá só por m’antretener.

- Pois, stá bien...

- La bida nun bedes cumo ye...

- Mas inda teneis assi trator pra arar ou arais culs burros.

- Tengo trator, siempre lo [pornome] tube.

- Inda faziedes assi por muito trigo ou çanteno?

- Não, fais-se pouco porque isso tamien nun dá nada. L trio [caída de l –g-, tal i qual cumo an sendinés] nun dá nada.

- Não.

- Quien ten carro passeia, agora quien no lo [pornome] ten cumo you stá acá no lhugar.

- Tanto dá que seia deimingo cumo segunda.

- Todos los [artigo] dies son eiguales, eiqui nun hai difréncia.




[Grabaçon feita por Filomena da Conceição Pires Preto Alonso, an 2004, pa l IDS – Instituto de Desenvolvimento Social, antidade propiatária de ls fexeiros. Ls falantes son dues ties, ua cun 79 i outra cun 85 anhos, dambas a dues sien anstruçon, i un tiu cun 71 anhos i la 4ª classe.

Amadeu Ferreira [trascriçon i ourganizaçon de ls testos]

01 de Nobembre de 2007



domingo, 24 de maio de 2009

« Sendinés »… ou « MIRANDÉS de Sendin » ???



Ampecei a studar Pertués na faculdade… an França… cun porsores que éran na maiorie franceses i rapidamente las cousas quedórun bien claras :

Nun habie ua lhéngua chamada « Brasileiro » ou outra por eisemplo chamada « Angolano » ou tamien outra chamada « Açoriano » mas si ua i ua sola cun todas las sues bariantes : l Pertués ouropeu, l Pertués de l Brasil (culas sues bariantes tamien : de l Rio de Janeiro, de San Paulo, de l Rio Grande de l Sul, etc.), de ls Açores, de la Madeira, de Angola, i de todos ls outros territórios que fúrun an tiempos quelónias pertuesas, zde l seclo XV i XVI.
De la mesma maneira, l Francés apersenta bariantes ne l sou própio território cumo tamien an bárias regiones i bários países de l mundo; i la mesma cousa tamien se puode berificar cul Spanhol, cul Anglés ou tamien, para citar solo mais un eisemplo, cun lhénguas regionales cumo l Oucitánio que ten tamien las sues bariantes : l Probençal, l Gascon, l Languedociano i mais outras…

Mas, pensaran muitos, l que ye que todo esto ten a ber cul Mirandés ?

L que ten a ber ye que talbeç yá seia tiempo de cunsidrar inda melhor assi i todo qual l antresse de cuntinar a chamar « Sendinés » i ounicamente dessa maneira, essa bariante de l Mirandés falada por acaso ne l Sul de l cunceilho, na bila de Sendin cumo tamien nas aldés próssimas…
Ora la pessona que bos aperpon esta eideia ye sendinesa… chenica de proua cumo nun podie deixar de ser que se puoda aqui falar de la sue tierra… mas cun ganas tamien de ir un cachico mais loinge… talbeç tamien anfluenciada cumo nós todos por este mundo que ye l nuosso ne l qual bibimos hoije i que yá nun ye aquel que chegou a cunhecer inda ne l seclo XIX, por eisemplo, José Leite de Vasconcelos que chegou a distinguir antre las très grandes bariantes de l Mirandés aqueilha a que el tamien dou l nome de « Sendinés »…

La mie oupenion ye esta : de la mesma maneira que hai un MIRANDÉS Raiano (ou de la Raia) i un MIRANDÉS Central, a mi parecerie-me mais lógico i normal (Serie ua forma de houmildade tamien de la nuossa parte, nós Sendineses, cul deseio i la preacupaçon percipal de dar siempre mais fuorça a la nuossa lhéngua) dezir por eisemplo:

« MIRANDÉS de Sendin» ou «MIRANDÉS de Sendin i alredores » para designar essa outra bariante, aqueilha que se puode ousserbar a Sul de l cunceilho, an Sendin, cumo tamien nas outras aldés de ls alredores.

Ana Maria Fernandes




sábado, 23 de maio de 2009

Notas sobre a queda do -g- em mirandês (3)




IV - QUEDA DE –G- DEPOIS DE –U- EM MIRANDÊS


Mirandês............................................Latim
nogueira nuoeira (nozeira – nuoç)......nŭcaria-
tartaruga tartarua, tartua ...................tartaruca (ital.)
Pertual ...............................................Portu + cale-
auga, aua ..........................................ăqua-
augadeira........................................
frauga, fraua......................................fabrĭca-
lugar, luar..........................................locale-
alugar, aluar......................................ad + locāre


Notas:
i. A queda de g nestes casos é menos frequente e, ao menos hoje, não pode ser considerada como regra geral, como já se tem querido sustentar. Talvez o caso mais próximo dessa regra geral seja a fala de Ifanes, pois só aí se verifica a queda do g em palavras como aua, auadeira, fraua, luar, aluar. Esta incidência da queda em Ifanes poder ter a ver a sua colonização por leoneses nos séc.s XIII e XIV o que pode mostrar que o fenómeno foi importado, mas tal não é seguro afirmar-se.
ii. Alvarez Maurin (1994, 238) documenta em documentos leoneses: 1005 nugares, 1039 nugales, 1078 nucale, 1164 nogar.
iii. Mas angurriar de in+rugare, não cai o g.
iv. Sabugo (Alvarez Muarin, 252, documenta a palavra em 972) também não cai o g, do latim sabucus. Também deu sauco, talvez devido à influência do sufixo –uccus, embora Alvar pense que é antes moçarabismo.
v O caso de fabrica é especial e a sua queda é uma excepção, pois o latino –i- é breve. Daí que a queda se deva ter dado já mais tarde.


vii. Outros casos:


Mirandês..........latim
brugo...............bruchu-
fogueira...........fŏcārĭa-
fuogo...............fŏcu-
jugo.................jŭgu-
lougo...............lŏco (ablativo de locus)
sabugo............sabūcu-
ferruge............ferrūgĭne-
fugir................fŭgīre


António Bábolo regista em Picuote a palavra bru, com o significado de bicho (da seda). Segundo ele também “designa a larva que come as folhas de algumas árvores, sobretudo do freixo e do carrasco” E acrescenta: “No dicionário de Cândido de Figueiredo encontramo-la com a classificação de provincianismo transmontano. Corominas lembra que a origem etimológica (bruchus) corresponde ao português antigo brugo” (93). Com essa palavra relaciona bruído, “barulho constante e não muito forte, como o produzido pelos brus quando comiam a folha de amoreira”.




CONCLUSÕES

O fenómeno não é exclusivamente sendinês, mas é bastante espalhado por toda a terra de Miranda, com incidência em algumas palavras e particularmente em Águas Vivas, S. Pedro da Silva, Constantim, Paradela, Ifanes e Peinha Branca, onde aparece até em topónimos. Esses são casos referidos por Maria José Moura Santos que daí conclui tratar-se de um fenómeno de periferias. Mas tal conclusão é discutível pois na altura em que o fenómeno surgiu é discutível que essas fossem as fronteiras do mirandés ou, dito de outra forma, do leonês em Portugal. Mas parece que o fenómeno apenas é geral, quase sem falhas, em Sendim. Manuela Barros apenas levanta, no entanto, uma ponta do(s) véu(s): esse é um fenómeno do mirandês e não apenas do sendinês, fenómeno com marca leonesa clara. A partir deste dado, o problema tem de ser reequacionado e ganhar outra importância ao nível do mirandês. Para já, esta parece ser uma das jóias da coroa do sendinês.

Lisboa, versão de 25 de Julho de 2003

Amadeu Ferreira




Notas sobre a queda do -g- em mirandês (1)


Estas notas fúrun screbidas an 2003, eiqui se apersentando an pertués, pus nessa lhéngua fúrun screbidas. L studo balerá mais pula anformaçon que dá i pul modo cumo pon l porblema, mas que hoije haberie sido screbido doutro modo. Assi i todo cuido que puode ajudar a poner l porblema an carriles ciertos i a stablecer la giografie de l fenómeno, cula ajuda de toda la quadrilha, que poderá dezir adonde el se passa. Publica-se an bários cachos para melhor lheitura.

Amadeu Ferreira




INTRODUÇÃO


Este é um caso que caracteriza o mirandês, embora tenha sido salientado a propósito do sendinês porque se considera que o fenómeno assume aí maior regularidade. Porém, tem-lhe sido dada pouca importância, a ponto de não aparecer nas características gerais do mirandês, talvez porque esteja ausente do mirandês central. Só Manuela Barros Ferreira o fez, na esteira de Maria José Moura Santos, ao considerar essa como uma característica do asturo-leonês, nomeadamente do sanabrês. Esta referência atesta a importância que este aspecto tem para o mirandês e poderá levar, inclusive, a indagar de eventuais colonizações sanabresas em algumas zonas de Miranda. Daí que se exija um estudo mais alargado, para além do sendinês.

O fenómeno não é uniforme e devem distinguir-se as várias situações, para permitir uma análise mais global e, quanto possível, exaustiva na apresentação dos dados, para depois poder retirar conclusões.



I - PONTO DA SITUAÇÃO DOS ESTUDOS ANTERIORES

1. José Leite de Vasconcelos

Este autor apresenta o problema, pela primeira vez (Estudos de Philologia Mirandesa, II, p. 37): “Outros pronomes interessantes são: esto, e ... comeyo (“comigo”) e cunteyo (“comtigo”), onde eu disse que elles correspondiam aos antigos pron. port. mego, tego, comego; não sei porém se esta afffirmação é exacta, poisque encontro nos meus cadernos tambem ameio (ameyo?) <>feio (feyo?) <>g secundario (isto é, nascido de c latino depois de vogal palatal: amicu- < amigo < ameio; outro exemplo d’esta syncope está (sem fallar em fieira, «figueira»), em dia («diga» <>díã <>

Na mesma obra, poucas páginas depois, (p. 40, nota 4) refere: “Parece que o i d’esta palavra (refere-se a Domingo), e em cumtiio, se pronuncia differentemente do i ordinario, talvez tendendo para e; mas nada posso agora adeantar a isto. Terão alguma relação com esse phenomeno as fórmas cunteyo, comeyo, ameio e feio, por “comigo”, “comtigo”, “amigo”, “figo”, citadas a cima? Nem o i da primeira palavra será rigorosamente i nem o e nas segundas será e.”

Por fim, conclui (ob. cit. II, p. 338): “O –g- < -c- está em sendinês representado pela semi-vogal y, igual ao y mirandês; ex.: fiyo <>comiyo <>i de mihi (vd. I, § 54-b). Ficam assim interpretadas as fórmas que cito neste volume, p. 40, nota: o primeiro i que ahi se lê em amiio, cumtiio, e o e que se lê em cunteyo, comeyo, ameio e feio tem o mesmo valor, - o qual é i = e. Essas palavras podem escrever-se cunteyo ou cuntíyo, etc.”



2. José G. Herculano de Carvalho

Deve-se a este autor a primeira abordagem global do fenómeno, seguindo as observações já feitas por J. Leite de Vasconcellos. A ele se deve uma clara documentação sobre a extensão do fenómeno que permite caracterizá-lo sobretudo como um fenómeno raiano, embora as suas observações se centrem em Paradela. Estamos ma primeira metade dos anos 50 do século XX. É particularmente importante o que refere em Fonologia Mirandesa I, pp. 26-29. O mesmo autor já tinha referido o problema em Coisas e palavras. Alguns problemas etnográficos e linguísticos relacionados com os primitivos sistemas de debulha na Península Ibérica, Coimbra, pp. 204-206.

Numa nota da p. 28 o autor refere que o fenómeno é frequente em Sendim (e diz que também se dá noutras regiões de Portugal), mas não o aborda porque essa localidade não constitui objecto do seu trabalho. A forma como introduz o problema é a seuinte: “Como bem viu Leite de Vasconcelos, à palatalização do k, nas circunstâncias acima vistas, encontra-se intimamente ligado um fenómeno que afecta o fonema sonoro que lhe corresponde: a sua frequente supressão depois de um i. Isto é, a palatalização do g, aliada ao seu carácter fricativo, produziu uma maior assimilação da consoante ao [ĭ] anterior, transformando-se num [i] que por vezes deixa de se pronunciar.” (p. 28). E acrescenta: “de Malhadas, de Ifanes e de Prado Gatão não possuo nenhum exemplo deste fenómeno.” (p. 28)

Por fim, apresenta uma dupla lista de palavras observadas em Paradela: uma primeira em que o -g- é precedido de -i- (trio, alfandia, antio, antia, antiamente, dio, barria, aila); uma segunda em que o -g- é precedido de -u- (yeua, aua).



3. Maria José Moura Santos

Maria José Moura Santos passa pela Terra de Miranda poucos anos depois de J. Herculano de Carvalho e alarga as observações deste professor, detectando o fenónemo em Sendim, Constantim, Paradela, Peinha Branca, Águas Vivas e São Pedro da Silva. Atenta a observação conclui que se trata de um fenómeno da periferia da Terra de Miranda: “Leite de Vasconcellos considerou este processo próprio do sendinês, mas, como se vê, encontra-se também noutros pontos (todos marginais) da Terra de Miranda; também o registou fora de Sendim, especialmente em Paradela, o Prof. Herculano de Carvalho.”

Penso que pertencem a esta professora mais duas observações fundamentais. A primeira de que se trataria de um traço do asturo-leonês: “Foi ainda notado em povoações sanabresas pelo Prof. Krüger. O carácter conservador do sanabrês e a distribuição, dentro do mirandês, em zonas marginais, faz pensar que se trata de um fenómeno bastante antigo dentro do leonês, que foi talvez outrora mais extensamente representado. É interessante juntar ainda que o mesmo facto se verifica noutros falares portugueses geralmente conservadores.”. A segunda observação, de que se trata de um trata arcaico do mirandês, que já terá sido mais frequente e tem vindo a desaparecer, salvo em Sendim (p. 196). Conclui que o Sendinês “representa duma forma sistemática factos que só se encontram menos generalizados no chamado mirandês raiano” e que “Estes traços permitem pensar que se trataria de traços antigos dentro do mirandês, conservados ainda um pouco em toda a zona raiana mirandesa, mas mais especialmente em Sendim, povoação com uma certa supremacia económico-social, portanto talvez menos tributária de outras e consequentemente menos exposta a influências exteriores”. (p. 383-4)

A mesma autora dá os seguintes exemplos: trio (Const., Parad., Peinha Branca), stria (Par.), formia (Const., Paradela, Sendim), fiura (Constant.), nueira (Const.), fíado (Sendim), sartialho (Sendim), barria e rue (Sendim), fio, fieira (Sendim). (pp. 195-196):



4. Manuela Barros Ferreira

Manuela Barros Ferreira tem em conta (A limitrofia do Sendinês, p. 41), pela primeira vez, os dados fornecidos pelos estudos anteriores e avança com uma conclusão que é inovadora e revolucionária, mas de que, até agora, ainda não foram retiradas as devidas consequências: “A inexistência no sendinês do lh inicial asturo-leonês, proveniente de l- é de certo modo “compensada” pela presença de um outro traço, asturo leonês ou, mais exactamente, da Sanábria: a queda do –g- intervocálico que se observa sobretudo quando é precedido de i ou de u – assim trigo, espiga, estriga, barriga, nogueira, ruga.”


Amadeu Ferreira

[cuntina]

sábado, 16 de maio de 2009

Sobre o mirandês falado na raia (3)



[cuntina]



h > g: em alistano e até no espanhol falado em Aliste pode-se observar uma troca do h para g (i.e : huevo > guevo, huerto > guerto) e mais antiguamente hoy > güei. Esta ultima forma ainda é hoje usada em Lionés e Asturiano.
Há centenas de anos atrás a fala da raia e o alistano deviam de ser quase idênticos, pois os casamentos entre as duas terras eram frequentíssimos, e a vida no dia a dia era em comum. Tradições como as músicas, os carochos ou ainda a feira da Luz são testemunhas deste passado comum. Será então possível que na raia houvesse essa tal confusão entre h e g ? José Leite de Vasconcelos em Dialecto Mirandez aponta que era assim na raia [6]. Possivelmente antes dizian-se na raia palavras como: guobo, guorto, goije, goi, ou güei. Isso necessita confirmação. Se esse for o caso, não seria mal de reintroduzir tal fenomeno, pelo menos na modalidade raiana.

b > g: a transformação de b para g é muito frequente em mirandês. Aqui seguem vários exemplos : resbalar > resgalgar, abono > guano, vomitar > agomitar / gomitar, bilo > guilo, broma > groma, burbulha > gurgulha, ribeiro > rigueiro, ...

Em mirandês tambem temos a palavra abuolo/abuola para avô/avó, que por influência do português se reduziu a abó/bó. Em virtude da transformação b para g é possivel que tambem tenha existido a palavra aguolo/a ou guolo/a (i.e: guelo/a em asturiano).

nal, no: a Convenção Ortográfica apenas menciona o ne l que não aparece na raia. Pois ouve-se agora muito no (provem de ne lo), certamente por influência do português. No entanto, em outras modalidades astur-leonesas que não estão em contacto com o português tambem existe o no (nu). Ouvi nal e nel em Samartino, mas ja é de pouco uso.

dal, dals, de los: aqui a Convenção Ortográfica apenas aponta o uso de de l e de ls, porem na raia usa-se dal e de los. Usa-se dals para o plural de dal em Samartino.

ligações com o -s terminal: menciono aqui que em mirandês se faz a ligação entre o –s terminal de uma palavra e a primeira letra de seguinte se essa for uma vogal. O s soa então como o s intervocalico que irei aqui reprensentar com um ź e que soa algo como o j do francês, isso é :
- los panes soa como luspanes.
- los outros soa como luźoutrus.

n: aparece um n intervocalico, que eu saiba, apenas em duas palavras entre i e a. Eis os dois casos : aqui > aquina (Infainç), ostia > ostina (Cicuiro).

-airo : apenas ouvi uma vez este prefixo numa mulher de Ifanes na palavra campanairo que logo ela corregiu por campanario. Tambem me disseram que em Samartino se dizia almairo, mas agora já é almario. Neste caso vê-se muito bem a influência do português, pois Leite de Vasconcelos não nota essa alteração [7].


CONCLUSÕES

Aqui se apresentaram algumas características do mirandês da raia (Samartino, Cicuiro, Custantin, Paradela e Infainç). Características que podem também ser comuns com o resto das modalides do mirandês. Este pequeno estudo tem apenas o objectivo de acrescentar algumas informações sobre as diferentes maneiras de falar, mostrando assim a riqueza do mirandês tanto na fala como na escrita.



Referências :

[5] P. Antonio Mourinho, Subsidios para um tratado de dialectologia portuguesa : gramatica mirandesa, fonética, LINGUA PORTUGUESA - volume V, p.277.

[6] José Leite de Vasconcelos, Dialecto Mirandez, 1882, p. 17, p. 23 nota 30, e p.39.

[7] José Leite de Vasconcelos, Dialecto Mirandez, 1882, p.14. e


Thierry Alves

Sobre o mirandês falado na raia (2)



[cuntinaçon]



La, de la: muitas vezes nos artigos que indicam posse, na forma de la corta-se o de. Isso acontece muito em topónimos, i.e : balle la ..., ourrieta la ..., e não balle de la... nem ourrieta de la... Pois também dizemos la cinta la raposa (arco iris) e pouco la cinta de la raposa. No entanto isso depende das pessoas e às vezes o de aparece.

-miento: corresponde ao sufixo português –mente e aparece na raia [4]. Pode ser impressão minha, mas parece ter mais uso em Samartino do que nos outros povos da raia. Aparece assim: cimiento, casamiento, pumiento,... Mas já é pouco usado. José Leite de Vasconcelos acrescenta as seguintes palavras[4]: sacramiento, testamiento.

-os, es: o sufixo –os passa a ser –es em aldeias como Samartino, onde o fenómeno é muito claro e aparece em todas as palavras assim terminadas. No entanto também observei o fenómeno numa pessoa da Pruoba em quase todas as palavras em –os, e também numa pessoa de Cicuiro mas com menos frequência, apenas de maneira ocasional. Em Samartino onde isso acontece mais vezes, temos exemplos como: manes, medicamientes, gates, perres, caches, chanes, ...

Los, als: a Convenção Ortográfica actual apenas apresenta uma única solução para o artigo masculino plural mirandés, ls. No entanto, na raia, ele é de pouco uso. Sendo muito vulgar los em Cicuiro i Custantin i als em Samartino. Na raia parece ser Samartino o único povo em usar als.

u,e: notei em Cicuiro a alteração de e para u em palavras conhecidas como Pertual e semana que passem a ser Purtual e sumana. Tambem temos quelores > culores, delores > dulores.

g: esta letra entre vogais pode conservar-se (i.e : ruga), desaparecer (i.e : rua), ou ainda transformar-se em y (i.e : triyo). Este último fenómeno chamado epêntese ou iotização [5] aparece na raia, no que eu sei em três povos: Paradela (em quase todas as palavras com g intervocalico) e em Custantin e Cicuiro, ja com menos frequência. Porém esse fenómeno devia ser generalisado a essas três povoações porque ainda hoje em Cicuiro se pode ouvir fiyura ou triyo. E as pessoas mais antigas lembram-se, quando eram crianças, de ter ouvido a velhos palavras como cuntiyo e amiyo.
Desses vários exemplos parece que se pode deduzir uma regra que poderá ser usada para novas palavras:
- g entre u-a : desaparece ou conserva-se (i.e : ruga / rua).
- g entre i-o ou i-u : transforma-se em y (i.e : amiyo, fiyura).
Pode, por exemplo, aplicar-se esta regra para a introdução da palavra de vocablo matemático trigonometria que em mirandês seria triyonometrie. No antanto, pela influencia do português o g tende a conservar-se sem a transformação para y, sendo agora trigo, amigo, contigo,... Porem ainda se conserva a palavra fiyura em Cicuiro. Notem que é em Samartino onde o g se conserva na palavra ruga e desaparece em Cicuiro e Custantin onde se diz rua (e não rue como aparece nas placas toponimicas). Nestas duas aldeias existe a palavra ruguita, sem alteraçao do g, para designar uma pequena rua.


Referências :

[4] José Leite de Vasconcelos, Dialecto Mirandez, 1882, p.13.


Thierry Alves

[cuntina]




Sobre o mirandês falado na raia (1)




INTRODUÇÃO

Pretende-se aqui falar de vários fenómenos fonéticos que se podem encontrar no mirandês da raia seca. Essa modalidade era conhecida pelo nome de atrabessado, i.e.: eilhes falan atrabessado. Este artigo visa melhor dar a conhecer o raiano para que as suas caracteristicas sejam incorporadas numa futura convenção ortográfica, e eventualmente ensinadas ou divulgadas aos alunos das aulas de mirandês.
Os fenómenos aqui apresentados podem também ser comuns a outras modalidades do mirandês, nomeadamente o central e o sendinês.




ALGUNS FENÓMENOS LINGUÍSTICOS

Segue-se uma lista de vários fenómenos ainda presentes ou já em decadência na fala da gente raiana.

Alto-: prefixo que corresponde ao portugués auto-, i.e : altomoble > automovel, autocarro > altocarro, altomatico > automatico. [1]
É estranho que esse fenomeno não aparece em outras palavras, i.e : autor > outor, autorizar > outorizar. [2]

Arre-, arr-: prefixo que tal como se pronuncia pode ter uma origem pre-romana. No antanto ele aparece com três sentidos diferentes [3]:
- sentido de proveniência: arraiano, pessoa que é da raia;
- sentido de acção : arraiar (emitir raios), arrecebir (acção de receber), arrespunder (acção de responder), arregar (acção de regar), arrecular (acção de recuar),...
- sentido de reforço de uma palavra, sobretudo insultos : arre-diabo, arre-carago, arre-conho, arre las ostias, ...

Al, lo (artigo): a Convenção Ortográfica actual estipula que o artigo masculino mirandés é l, porém na raia (e tambem observei o fenomeno na Pruoba) esta forma do artigo não existe ou usa-se raramente, empregando-se vulgarmente al ou lo. Vários exemplos podem ser escutados numa conversa : al carro, al panho, ... mas tambem se pode ouvir assim : tengo’l pan aende na mesa. Neste ultimo caso o 'a' desaparece porque é absorbido pela vogal 'o' de tengo.
Usa-se lo em frases do tipo : Adonde lo tenes? No entanto tambem se observa alteração entre lo / al. Pois a frase anterior tambem se pode dizer assim : Adonde al tenes?
Esta forma do artigo não tem de ser confundida com al que corresponde no português a 'ao', i.e : Al tou carro stá pronto pra irmos al Porto > O teu carro esta pronto para irmos ao Porto.

lo (Li. ant.) > o (Pt)
> al (Mir.), l, lo.
a lo (Li. ant.) > ao (Pt)
> al (Mir.)


Al, lo (pronome) : o pronome pode tambem ter alterações entre al, lo e l, como se pode ver nos seguintes exemplos :
- [...] tengo-l you.
- Ha nino! Quien t’al dou?
- Ha! Mas fui el que te lo dou!
- Mas i quien te lo dixo?
- Pus fui Zé que m’al dixo.
- Diç lo que ye!
- Diç-m’al que tenes.
-...



Referências :

[1] P. Antonio Mourinho, Subsídios para um tratado de dialectologia portuguesa: origens do mirandês, caracter arcaizante do mirandés, LINGUA PORTUGUESA - volume X, p.22.

[2] Moisés Pires, Pequeno Mocabulario Mirandês-Português, p.373.

[3] Moisés Pires, Pequeno Vocabulario Mirandês-Português, pp.91-96.



Thierry Alves

[cuntina]




terça-feira, 5 de maio de 2009

Artigo defenido masculino



L artigo defenido masculino mirandés fui tratado por José Leite de Vasconcelos an Estudos de Philologia Mirandesa, I, pp. 357-60. Tamien la Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa, pp. 29, trata l tema, retomando ls mesmos termos de la Proposta de Convenção Ortográfica Mirandesa, pp. 29-30, que assentaba an José L. de Vasconcelos sien traier nobidade.

Anque José Leite de Vasconcelos (
op. cit. p. 360) fale de la forma los = lus, nun mos dá la sue eisata giografie, l que amostra que le faltaba anformaçon. Diç assi: «Em sendinês diz-se no sing. l, como no mirandês da raia e do centro, mas no plural ouvi dizer los = lus, forma que em verdade tambem por vezes se ouve nas localidades onde normalmente se diz ls.» I an nota acrecenta: «O Sr. Bernardo Fernandes Monteiro, que é da Póvoa, escreve
los na sua traducção dos Evangelhos (vd. Revista de Educação e Ensino, IX, 152 sqq.). O mesmo auctor, noutros lugares, escreve porém indifferentemente los e les; vid. a citada Revista, XI, 160 sqq.»

Sabemos hoije que, para alhá de las apersentadas ne ls sítios citados, (l / ls, le /les), l artigo defenido masculino apersenta tamien las formas:
- lo / los an bárias (nó an todas) aldés de la raia, cumo Cicuiro, Custantin i Paradela i hai que las eidenteficar de modo cumpleto, pus cuido ser ua caratelística de l falar raiano de hoije; tamien an Sendin yá fui un fenómino corriente, mas hoije ye mais ralo, sendo quaijeque solo ousadas las formas l / ls;
- al / als nun grande númaro de aldés de la zona centro, cumo San Pedro, Malhadas, Zenízio, Dues Eigreija [l que parece andicar tener habido eibeluçon zde l tiempo de JLV ?!] mas tamien de la raia cumo Samartino, i outras que hai que eidenteficar de modo cumpleto.


Esta çcriçon ye amportante, tenendo que ser cumpletada cul nome de las aldés i outras caratelíscas de las formas ousadas, yá que la Cumbençon ten que las tener an cuonta i splicar, tamien an relaçon a eilhas, la seluçon ou seluçones adotadas.
Spero que outras pessonas cuntínen esta apersentaçon cun nuobos dados, prencipalmente quanto a la forma que se usa an cada aldé.

Para alhá de las obras arriba citadas puode tamien ber-se: Tierry (16/04/2009) i Amadeu Ferreira
(«L artigo an mirandés». Classe 008 de l Curso de Mirandés de l SAL, 1º anho, 05/11/2006).

Amadeu Ferreira