Mostrar mensagens com a etiqueta thierry alves. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta thierry alves. Mostrar todas as mensagens

terça-feira, 19 de maio de 2009

Ousserbar ye perturbar



I sei bien lo que digo, ousserbar ye perturbar. Quando un quier ber un fenomeno fizico qualquiera i que pra tal s'usa un apareilho de mediçon, l'apareilho anserido ne l sistema ven lhougo a modeficar lo que se passa.
Quando un ousserba las pessonas a falar mirandés, la mesma cousa acuntece. I'l melhor que tenemos pra fazer, crendo un studar la nuossa lhiengua, inda ye falar culos que coincemos mas. Porquei ? Porque nesse caso fazemos parte de l sistema i dessa maneira nun modeficamos nadica ne l pursseço de cumenicaçon.
Eimaginai ua casa'l pobo, todos falando mirandés, qu'acuntece quando un stranho entra ? Nun pursseço mas ou menos lento cunforme las pessonas bai-se trocando al codiyo lhienguistico anté atengir al codiyo lhienguistico de la passona stranha se tal for possible. De tal maneira que nunca ides a poder arrapanhar dalgo antersante.
I mesmo tenendo l mesmo codiyo acuntece que la ou las pessonas falan outro codiyo, nun sendo l sperado. Acuntece-me qu'an Cicuiro pessonas ponen-se a falar comigo an Purtués, you falando an Mirandés ! Anque essas pessonas falan perfeitamiente Mirandés !
L purblema ye que nun hai hoije an die maneira de saber quien fala ou no Mirandés. Supongo que dantes yera mas facél eidantificar se la pessona falaba ou no.
Falando, acuntece tamien que la pessona diga la palabra curreta an Mirandés i que lhougo açpuis currige pra la palabra Purtuésa ou nua palabra que l pareça Purtuésa ! (i.e : Ya hai ciguonhas ende ? Si, ya fazierun l nial ne l campanairo... campanario...).
Ne l que me parece ser l melhor deixo eiqui dalguas reglas pra anterferir al menos possible nun sistema cumenicatibo, querendo-l ambestigar :
1- Usar un grabador sien dezir a la/las pessonas que son grabadas.
2- Falar de maneira natural de cousas i d'outras sien fazer la coinecida question : Mas i bos cume dezies ? ou Mas i dantes cume se dezie ? Que la respuosta muita beç ye de tipo zantersada : Ho ! Mas isso éran los bielhos que dezien !
3- Eibitar la lhibreta pra notar las cousas, ya'l grabador sta ende pr'isso !
4- Saber ourientar la cumbersa pra los assuntos an relaçon cun las palabras que un quier saber, respeitando l punto 2.
5- Gardar las questiones suobre palabreiro pra las pessonas coincidas qu'ende nun hai purblemas.
6- Ser paciente.
7- Nun fuorçar las pessonas.
Assi sendo, buonas ambestigaçones !



sábado, 16 de maio de 2009

Sobre o mirandês falado na raia (3)



[cuntina]



h > g: em alistano e até no espanhol falado em Aliste pode-se observar uma troca do h para g (i.e : huevo > guevo, huerto > guerto) e mais antiguamente hoy > güei. Esta ultima forma ainda é hoje usada em Lionés e Asturiano.
Há centenas de anos atrás a fala da raia e o alistano deviam de ser quase idênticos, pois os casamentos entre as duas terras eram frequentíssimos, e a vida no dia a dia era em comum. Tradições como as músicas, os carochos ou ainda a feira da Luz são testemunhas deste passado comum. Será então possível que na raia houvesse essa tal confusão entre h e g ? José Leite de Vasconcelos em Dialecto Mirandez aponta que era assim na raia [6]. Possivelmente antes dizian-se na raia palavras como: guobo, guorto, goije, goi, ou güei. Isso necessita confirmação. Se esse for o caso, não seria mal de reintroduzir tal fenomeno, pelo menos na modalidade raiana.

b > g: a transformação de b para g é muito frequente em mirandês. Aqui seguem vários exemplos : resbalar > resgalgar, abono > guano, vomitar > agomitar / gomitar, bilo > guilo, broma > groma, burbulha > gurgulha, ribeiro > rigueiro, ...

Em mirandês tambem temos a palavra abuolo/abuola para avô/avó, que por influência do português se reduziu a abó/bó. Em virtude da transformação b para g é possivel que tambem tenha existido a palavra aguolo/a ou guolo/a (i.e: guelo/a em asturiano).

nal, no: a Convenção Ortográfica apenas menciona o ne l que não aparece na raia. Pois ouve-se agora muito no (provem de ne lo), certamente por influência do português. No entanto, em outras modalidades astur-leonesas que não estão em contacto com o português tambem existe o no (nu). Ouvi nal e nel em Samartino, mas ja é de pouco uso.

dal, dals, de los: aqui a Convenção Ortográfica apenas aponta o uso de de l e de ls, porem na raia usa-se dal e de los. Usa-se dals para o plural de dal em Samartino.

ligações com o -s terminal: menciono aqui que em mirandês se faz a ligação entre o –s terminal de uma palavra e a primeira letra de seguinte se essa for uma vogal. O s soa então como o s intervocalico que irei aqui reprensentar com um ź e que soa algo como o j do francês, isso é :
- los panes soa como luspanes.
- los outros soa como luźoutrus.

n: aparece um n intervocalico, que eu saiba, apenas em duas palavras entre i e a. Eis os dois casos : aqui > aquina (Infainç), ostia > ostina (Cicuiro).

-airo : apenas ouvi uma vez este prefixo numa mulher de Ifanes na palavra campanairo que logo ela corregiu por campanario. Tambem me disseram que em Samartino se dizia almairo, mas agora já é almario. Neste caso vê-se muito bem a influência do português, pois Leite de Vasconcelos não nota essa alteração [7].


CONCLUSÕES

Aqui se apresentaram algumas características do mirandês da raia (Samartino, Cicuiro, Custantin, Paradela e Infainç). Características que podem também ser comuns com o resto das modalides do mirandês. Este pequeno estudo tem apenas o objectivo de acrescentar algumas informações sobre as diferentes maneiras de falar, mostrando assim a riqueza do mirandês tanto na fala como na escrita.



Referências :

[5] P. Antonio Mourinho, Subsidios para um tratado de dialectologia portuguesa : gramatica mirandesa, fonética, LINGUA PORTUGUESA - volume V, p.277.

[6] José Leite de Vasconcelos, Dialecto Mirandez, 1882, p. 17, p. 23 nota 30, e p.39.

[7] José Leite de Vasconcelos, Dialecto Mirandez, 1882, p.14. e


Thierry Alves

Sobre o mirandês falado na raia (2)



[cuntinaçon]



La, de la: muitas vezes nos artigos que indicam posse, na forma de la corta-se o de. Isso acontece muito em topónimos, i.e : balle la ..., ourrieta la ..., e não balle de la... nem ourrieta de la... Pois também dizemos la cinta la raposa (arco iris) e pouco la cinta de la raposa. No entanto isso depende das pessoas e às vezes o de aparece.

-miento: corresponde ao sufixo português –mente e aparece na raia [4]. Pode ser impressão minha, mas parece ter mais uso em Samartino do que nos outros povos da raia. Aparece assim: cimiento, casamiento, pumiento,... Mas já é pouco usado. José Leite de Vasconcelos acrescenta as seguintes palavras[4]: sacramiento, testamiento.

-os, es: o sufixo –os passa a ser –es em aldeias como Samartino, onde o fenómeno é muito claro e aparece em todas as palavras assim terminadas. No entanto também observei o fenómeno numa pessoa da Pruoba em quase todas as palavras em –os, e também numa pessoa de Cicuiro mas com menos frequência, apenas de maneira ocasional. Em Samartino onde isso acontece mais vezes, temos exemplos como: manes, medicamientes, gates, perres, caches, chanes, ...

Los, als: a Convenção Ortográfica actual apenas apresenta uma única solução para o artigo masculino plural mirandés, ls. No entanto, na raia, ele é de pouco uso. Sendo muito vulgar los em Cicuiro i Custantin i als em Samartino. Na raia parece ser Samartino o único povo em usar als.

u,e: notei em Cicuiro a alteração de e para u em palavras conhecidas como Pertual e semana que passem a ser Purtual e sumana. Tambem temos quelores > culores, delores > dulores.

g: esta letra entre vogais pode conservar-se (i.e : ruga), desaparecer (i.e : rua), ou ainda transformar-se em y (i.e : triyo). Este último fenómeno chamado epêntese ou iotização [5] aparece na raia, no que eu sei em três povos: Paradela (em quase todas as palavras com g intervocalico) e em Custantin e Cicuiro, ja com menos frequência. Porém esse fenómeno devia ser generalisado a essas três povoações porque ainda hoje em Cicuiro se pode ouvir fiyura ou triyo. E as pessoas mais antigas lembram-se, quando eram crianças, de ter ouvido a velhos palavras como cuntiyo e amiyo.
Desses vários exemplos parece que se pode deduzir uma regra que poderá ser usada para novas palavras:
- g entre u-a : desaparece ou conserva-se (i.e : ruga / rua).
- g entre i-o ou i-u : transforma-se em y (i.e : amiyo, fiyura).
Pode, por exemplo, aplicar-se esta regra para a introdução da palavra de vocablo matemático trigonometria que em mirandês seria triyonometrie. No antanto, pela influencia do português o g tende a conservar-se sem a transformação para y, sendo agora trigo, amigo, contigo,... Porem ainda se conserva a palavra fiyura em Cicuiro. Notem que é em Samartino onde o g se conserva na palavra ruga e desaparece em Cicuiro e Custantin onde se diz rua (e não rue como aparece nas placas toponimicas). Nestas duas aldeias existe a palavra ruguita, sem alteraçao do g, para designar uma pequena rua.


Referências :

[4] José Leite de Vasconcelos, Dialecto Mirandez, 1882, p.13.


Thierry Alves

[cuntina]




Sobre o mirandês falado na raia (1)




INTRODUÇÃO

Pretende-se aqui falar de vários fenómenos fonéticos que se podem encontrar no mirandês da raia seca. Essa modalidade era conhecida pelo nome de atrabessado, i.e.: eilhes falan atrabessado. Este artigo visa melhor dar a conhecer o raiano para que as suas caracteristicas sejam incorporadas numa futura convenção ortográfica, e eventualmente ensinadas ou divulgadas aos alunos das aulas de mirandês.
Os fenómenos aqui apresentados podem também ser comuns a outras modalidades do mirandês, nomeadamente o central e o sendinês.




ALGUNS FENÓMENOS LINGUÍSTICOS

Segue-se uma lista de vários fenómenos ainda presentes ou já em decadência na fala da gente raiana.

Alto-: prefixo que corresponde ao portugués auto-, i.e : altomoble > automovel, autocarro > altocarro, altomatico > automatico. [1]
É estranho que esse fenomeno não aparece em outras palavras, i.e : autor > outor, autorizar > outorizar. [2]

Arre-, arr-: prefixo que tal como se pronuncia pode ter uma origem pre-romana. No antanto ele aparece com três sentidos diferentes [3]:
- sentido de proveniência: arraiano, pessoa que é da raia;
- sentido de acção : arraiar (emitir raios), arrecebir (acção de receber), arrespunder (acção de responder), arregar (acção de regar), arrecular (acção de recuar),...
- sentido de reforço de uma palavra, sobretudo insultos : arre-diabo, arre-carago, arre-conho, arre las ostias, ...

Al, lo (artigo): a Convenção Ortográfica actual estipula que o artigo masculino mirandés é l, porém na raia (e tambem observei o fenomeno na Pruoba) esta forma do artigo não existe ou usa-se raramente, empregando-se vulgarmente al ou lo. Vários exemplos podem ser escutados numa conversa : al carro, al panho, ... mas tambem se pode ouvir assim : tengo’l pan aende na mesa. Neste ultimo caso o 'a' desaparece porque é absorbido pela vogal 'o' de tengo.
Usa-se lo em frases do tipo : Adonde lo tenes? No entanto tambem se observa alteração entre lo / al. Pois a frase anterior tambem se pode dizer assim : Adonde al tenes?
Esta forma do artigo não tem de ser confundida com al que corresponde no português a 'ao', i.e : Al tou carro stá pronto pra irmos al Porto > O teu carro esta pronto para irmos ao Porto.

lo (Li. ant.) > o (Pt)
> al (Mir.), l, lo.
a lo (Li. ant.) > ao (Pt)
> al (Mir.)


Al, lo (pronome) : o pronome pode tambem ter alterações entre al, lo e l, como se pode ver nos seguintes exemplos :
- [...] tengo-l you.
- Ha nino! Quien t’al dou?
- Ha! Mas fui el que te lo dou!
- Mas i quien te lo dixo?
- Pus fui Zé que m’al dixo.
- Diç lo que ye!
- Diç-m’al que tenes.
-...



Referências :

[1] P. Antonio Mourinho, Subsídios para um tratado de dialectologia portuguesa: origens do mirandês, caracter arcaizante do mirandés, LINGUA PORTUGUESA - volume X, p.22.

[2] Moisés Pires, Pequeno Mocabulario Mirandês-Português, p.373.

[3] Moisés Pires, Pequeno Vocabulario Mirandês-Português, pp.91-96.



Thierry Alves

[cuntina]




terça-feira, 5 de maio de 2009

Artigo defenido masculino



L artigo defenido masculino mirandés fui tratado por José Leite de Vasconcelos an Estudos de Philologia Mirandesa, I, pp. 357-60. Tamien la Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa, pp. 29, trata l tema, retomando ls mesmos termos de la Proposta de Convenção Ortográfica Mirandesa, pp. 29-30, que assentaba an José L. de Vasconcelos sien traier nobidade.

Anque José Leite de Vasconcelos (
op. cit. p. 360) fale de la forma los = lus, nun mos dá la sue eisata giografie, l que amostra que le faltaba anformaçon. Diç assi: «Em sendinês diz-se no sing. l, como no mirandês da raia e do centro, mas no plural ouvi dizer los = lus, forma que em verdade tambem por vezes se ouve nas localidades onde normalmente se diz ls.» I an nota acrecenta: «O Sr. Bernardo Fernandes Monteiro, que é da Póvoa, escreve
los na sua traducção dos Evangelhos (vd. Revista de Educação e Ensino, IX, 152 sqq.). O mesmo auctor, noutros lugares, escreve porém indifferentemente los e les; vid. a citada Revista, XI, 160 sqq.»

Sabemos hoije que, para alhá de las apersentadas ne ls sítios citados, (l / ls, le /les), l artigo defenido masculino apersenta tamien las formas:
- lo / los an bárias (nó an todas) aldés de la raia, cumo Cicuiro, Custantin i Paradela i hai que las eidenteficar de modo cumpleto, pus cuido ser ua caratelística de l falar raiano de hoije; tamien an Sendin yá fui un fenómino corriente, mas hoije ye mais ralo, sendo quaijeque solo ousadas las formas l / ls;
- al / als nun grande númaro de aldés de la zona centro, cumo San Pedro, Malhadas, Zenízio, Dues Eigreija [l que parece andicar tener habido eibeluçon zde l tiempo de JLV ?!] mas tamien de la raia cumo Samartino, i outras que hai que eidenteficar de modo cumpleto.


Esta çcriçon ye amportante, tenendo que ser cumpletada cul nome de las aldés i outras caratelíscas de las formas ousadas, yá que la Cumbençon ten que las tener an cuonta i splicar, tamien an relaçon a eilhas, la seluçon ou seluçones adotadas.
Spero que outras pessonas cuntínen esta apersentaçon cun nuobos dados, prencipalmente quanto a la forma que se usa an cada aldé.

Para alhá de las obras arriba citadas puode tamien ber-se: Tierry (16/04/2009) i Amadeu Ferreira
(«L artigo an mirandés». Classe 008 de l Curso de Mirandés de l SAL, 1º anho, 05/11/2006).

Amadeu Ferreira