Mostrar mensagens com a etiqueta ana maria fernandes. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta ana maria fernandes. Mostrar todas as mensagens

segunda-feira, 6 de junho de 2011

« La » tamien cumo artigo defenido delantre de palabras femeninas que ampéçan por bogal ?





« Queda eiqui la eideia », scribe assi tal i qual un mirandés cunsiderado cumo un de ls que melhor scribe an Mirandés percisamente. I nun fáltan na realidade ls eisemplos de frases nesta lhéngua an que ls outores nun respeitan la regra que diç antretanto cumo stá splicado na Cumbençon, p.27 (i tornamos quaije al mesmo assunto que hai uns tiempos para acá ) :

« É utilizado (o apóstrofo) no artigo feminino singular, la, quando a palavra seguinte começa por vogal : l’alma »

Se assi ye, hai que fazer esta pregunta :

Porque ye tan frequente anton l nun respeito desta regra an special ne ls testos scritos ?

― Só por falta d’atençon por parte de las pessonas quando scriben i fálan até an Mirandés sabendo que, cumo yá cheguemos a dezir, la pernúncia de « la » i de « l’ » nun ye la mesma assi i todo ?

― Ou por eisemplo: por bies de l’anfluéncia de l castelhano que solo ten un artigo defenido ne l femenino singular : « la » i solo esse ?

―Ou até de l'anfluéncia de l pertués na medida an que nessa lhéngua tamien solo se usa un artigo defenido ne l femenino singular que corresponde a la bogal « a », bogal tamien persente afinal de cuontas ne l artigo mirandés « la » mas que solo se usa normalmente quando ls substantibos ampéçan por cunsonante i nó por bogal ?

Qual la rezon eisatamiente anton ? Quien ye que m'ajuda a antender esto ?






sábado, 19 de fevereiro de 2011

« l » ou « l’ » ?

Hai outra cousa na Cumbençon que na mie oupenion debie de haber sido mais bien pensada:

L que ye que puode justeficar, ne l caso de l artigo defenido ne l singular, cumo stá screbido na p. 29, l uso de l apóstrofo ounicamente quando la palabra que ampregamos depuis i que ampeça por ua bogal pertence, mas solamente neste caso, al género femenino ?

Ye que un puode até nun antender nada i nun saber l que debe de fazer na medida an que nesse mesmo decumiento i na mesma página aparece ua frase que ye dada curjidosamente an eisemplo, «Bi’l gato, l’aire ye buono», an que se pon precisamente l apóstrofo antre l artigo i la palabra «aire» que nun ye femenina mas masculina cumo todos sabemos !

I antes d’ir mais loinge i culs cunhecimientos que you tamien adquiri nas classes de lhenguística i de fonética a que assisti quando andaba a studar an Paris-III , tamien gustarie de tener la certeza absoluta que ye bien berdade todo l que nessa página stá screbido: por eisemplo, que l artigo defenido « l » quando un diç « Bi l gato » fazerie cuorpo (foneticamente falando, stá claro) até cula bogal final de l berbo ampregado antes de l artigo. Dende la splicaçon que ye dada nessa mesma página para justeficar que nessas frases que son dadas cumo eisemplos apareça tamien un apóstrofo afinal antre l berbo i l artigo nesse grupo de palabras : "Bi’l gato"… A mi parece-me que aqui tamien hai matéria para reflexon tomando siempre an cuonta que ye eissencial nun cumplicar (subretodo quando nun hai berdadeiramiente necidade) mas pul cuntrairo ajudar a antender regras de scrita, prebelegiando siempre la lógica, para la grande maiorie de la populaçon que nun ye oubregatoriamiente cunstituída por specialistas an lhenguítica ou an fonética.

Por esso you pregunto : que lógica permite stablecer de maneira cumbencional mas credible assi i todo que ne l caso de ls artigos defenidos, só se puoda outelizar l apóstrofo (cumo ye l caso aqui : you até agora, nun l ponie l apóstrofo yá que esta palabra "apóstrofo" tamien ye masculina…) quando l substantibo que s’amprega depuis solo pertence al género femenino ?

Quier dezir : l problema só se pon na scrita afinal de cuontas… mas porque ye que esse problema se pon na scrita se nun se pon na fala ? Nun starien anton ls specialistas a cumplicar adonde nun hai rezon precisamente de cumplicar ?

Claro que cumplicórun! You por eisemplo: chena de buonas antençones, tentaba siempre respeitar la Cumbençon na medida de l possible mas a cada beç que precisaba de ampregar formas tan simpres i tan recorrientes cumo l artigo defenido ne l singular que nun fusse l artigo « la » porque l substantibo que ampregaba depuis ou era masculino ou era femenino mas ampeçaba por ua bogal… anton, inda habie que fazer outra ginástica antelectual i pensar tamien : i l substantibo esse, ye quei afinal : masculino ou femenino ?
- Se ye masculino, cumo tal « l aire », Ah, anton, nun l pongas l apóstrofo, porque ye esso l que stá afinal sugerido na p. 29 de la Cumbençon, mas solo cun un eisemplo (i un solo : « l arador », l que ye pouco, ye preciso dezir tamien la berdade!) depuis desse outro eisemplo yá aqui mencionado, dado poucas linhas antes mas que sugerie antretanto l cuntrairo… !!!
- Mas se ye femenino l substantibo, cumo tal « l’auga », puis la Cumbençon diç que si, nessa mesma p. 29, i cun esta justeficaçon : « De modo a facilitar ao máximo a escrita e a evitar erros, a solução adoptada dispensa o apóstrofo, excepto na forma feminina singular antes de vogal : l’auga » (!!)

«De modo a facelitar al mássimo la scrita…. » tenta justeficar la Cumbençon ??!! Mas l que se passa cuncretamiente, i nun hai que tener miedo de l dezir, ye precisamiente l cuntrairo !

Ye mui probable que you steia anfluanciada por questiones de la mesma orde que eisísten afinal ne l caso de l francés. Eisiste an francés tamien por acaso l artigo « l’ » que se usa an eisemplos cumo ls que aparécen nesta frase: « L’hôtesse de l’air se trouve à l’endroit de l’avion où il faut qu’elle soit et arrive toujours à l’heure» ou tamien nestes eisemplos cumo « L’imagination, l’eau, l’utilisation, l’orchestre ", etc
La regra neste caso nun ye nada cumplicada porque a cada beç que un substantibo, seia el masculino ou femenino, ampeça por ua bogal (l « h » de «hôtesse» nun ten balor fonético) l artigo defenido ne l singular (i solo neste caso) ye siempre l mesmo ; ye siempre « l’ » yá que la pernúncia tamien ye la mesma. I digo mais. Nun serie mui ouportuno cumplicar mais an francés porque l’ourtografie de la lhéngua francesa yá ye mui cumplicada (neste caso nó cumo podeis ber, mas noutros casos, si i sien splicaçones lógicas por bezes até!) na medida an que nun houbo an francés reformas ourtográficas de tal maneira amportantes cumo las que houbo an pertués por eisemplo i que l francés se scribe an 2011 afinal tal cumo se screbie ne l seclo XIX.

L caso de l artigo « l’ » que eisiste an francés nun dá tamien que pensar i nun bos faç pensar a bós tamien nesse mesmo artigo que an mirandés se scribe antretando de dues maneiras an beç dua : « l » i « l’ »? A mi si !

Anton ye eibidente que se l oubjetibo ye nun cumplicar i facelitar pul cuntrairo para ua grande maiorie de pessonas la cumprenson de las regras de scrita stablecidas para l Mirandés, l caso de l artigo defenido ne l singular tamien deberá ser tomado an cuonta, sendo talbeç ouportuno fazer tamien ua scuolha i tomar finalmente la melhor decison…

« l » ou « l’ » ?

Ye que hoije mais que nunca, i yá nun stamos ne l seclo XIX, naide ten muito tiempo para perder…

terça-feira, 8 de dezembro de 2009

Cumo screbir an mirandés ciertos nomes strangeiros ?


Nun artigo que pus onte, die 7 de Dezembre, an linha ne l site Froles Mirandesas subre l eitnomusicólogo de ourige corsa i por cunseguinte francesa tamien, Michel Giacometti, an que aperpunie eiditar na Wikipédia la berson mirandesa de l artigo yá eisistente subre essa personalidade an pertués, apareciu outra dúbeda : cumo transcrebir l nome de l’atual capital de la Córsega de l Sul, la cidade adonde naciu an 1929 M. Giacometti cumo tamien, diga-se de passaige, l amperador Napoleon Bonaparte: "Ajaccio" cumo an francés ou mesmo an pertués sabendo que la grafie « cc » corresponde an francés por eisemplo als dous sonidos [ks]; ou cumo aperpuso pula cierta Amadeu Ferreira « Ajacio » cun solo un « c » ?

You yá sabie purfeitamente que essa grafie "cc" nun se usa normalmente para trancrebir palabras an mirandés mas l nome dessa capital de la Córsega de l Sul, ilha de l Mediterráneo atualmente administrada pula França, ye antes de todo strangeiro i nó mirandés. Cumo saber anton i tener la certeza que un nun s’anganha quando tenta transcrebir essa palabra an mirandés subretodo que la palabra tamien ten ua pernúncia corsa, defrente por acaso de la francesa mas defrente tamien daqueilha que aperpuso « l tradutor » (cumo diç l nuosso amigo Cristóban Pires que tamien mos ajudou a eiditar l artigo subre Giacometti na Wikipédia ou melhor na Biquipédia yá que las letras « w » i « k » tamien nun se úsan para screbir palabras an mirandés seguindo las regras de la Cumbençon a nun ser palabras de ourige strangeira precisamente cumo esso stá assinalado na p. 15 cun eisemplos de palabras cumo km, kg, TV, Varsóvia, vianense, whisky, Wagner… i you acrecentarie mais nomes cumo por eisemplo Alberville, cidade situada ne ls Alpes que recebiu hai uns anhos ls jogos olímpicos de Eimbierno)... l « tradutor » que debe de ser, penso, Amadeu Ferreira.

I yá agora la pernúncia an lhéngua corsa (lhéngua tamien regional i menos minoritaira que l que un puode pensar) qual ye ? (I para esso tamien you tube que ir a saber de anformaçones... tal i qual cumo fizo l nuosso Amigo Cristóban Pires) :
An lhéngua corsa, l nome de la cidade adonde naciu Giacometti i afinal tamien Napoleon scribe-se assi : "Aiacciu" (cun “cc” tamien por cunseguinte) i la pernúncia parece ser esta: [ajatʃo] cun esta splicaçon que tamien ancuntrei: “Pour avoir le son [ʧ] devant a, o, u, on intercale un "i" qui ne se prononce pas » (i traduzido para mirandés : Para tener l sonido [ʧ] delantre de a, o, u, pon-se un "i" que nun se pernuncia )

Cuncluson : l sonido a que corresponde la letra « c » caso un decida screbir « Ajacio » assi an mirandés nun corresponde nien a la pernúncia corsa, nien a aqueilha que se usa an francés nien normalmente a la de l pertués senó nun beio qual serie la outelidade de mantener ls dous « cc » tamien an pertués. Quier esto dezir que cun « Ajacio » screbido assi, un decide amirandesar la palabra até de l punto de bista fonético.

Por acaso, you nun sabie cumo se pernunciaba an corso l nome dessa capital de la Córsega de l Sul subretodo na medida an que nunca cheguei até agora a besitar essa ilha mas lhembrei-me de l nome dun queiso afamado feito tamien nessa ilha, l « brocciu », sabendo que la palabra se pernuncia na redadeira sílaba cun estes sonidos [ʧu], ls mesmos afinal que para la palabra « Aiacciu” screbida assi an corso.
I puodo-bos dezir mais ua cousa. Esse queiso, l « brocciu », debe de ser mais que buono cumo yá ua beç cheguei a eimaginar quando bi un die un jornalista culinairo apresentar ua receita realizada na Córsega cun « brocciu » precisamente, nun canal de la telbison francesa. Mais que buono... quier dezir que mesmo an francés esse queiso solo puode ser chamado « brocciu » mas «brocciu » cun [ʧu] na redadeira sílaba! Porque l « brocciu » sien [ʧu] até an francés nun puode ser « brocciu »! Nun sei l que ye!

Anton an relaçon a la ourtografie que debemos de adotar an mirandés : «Ajaccio »ou «Ajacio » ?

Hai que pensar bien !

domingo, 22 de novembro de 2009

"Truquesas" i "Tejeiras": nomes sien singular?



La question que Ana Fernandes eiqui puso, ye amportante, cumo son todas las questiones relatibas a la nuossa lhéngua. You nunca habie pensado nessa question, yá que para mi la prática de la lhéngua era clara, quier dezir, essas palabras que eilha apersenta [tejeiras i truquesas] nunca las oubi ne l singular. Pensando un cachico mais subre l assunto, deixo eiqui algues pequeinhas notas que talbeç puodan ajudar, talbeç nó, mas que éran algo grandes para poner an comentairo al testo de Ana.

1. Cuido que las palabras que solo se úsan [stou a falar de l uso de la lhéngua] ne l plural, ténen a ber cun cousas / objetos que son cumpuostos de dues partes. Mas trata-se de pares de que ye feita ua cousa an que sous dous cumponientes, cada un deilhes tomado a parte, nun fázen sentido ou son yá outra cousa cun outro nome.
a) tejeiras, truquesas, atafales
Cada ua de las partes desses oubjetos nun eisiste de modo a formar ua cousa que faga sentido.
Nestes casos, l singular ten sentido lógico [i até eiqui nunca fui de lógica que you falei, mas solo de l uso de la lhéngua], mas hai que tener cuidado puis el yá nun quier dezir ua cousa, cumo ye la regra, mas metade dessa cousa, ua pieça que debide essa cousa al meio. Assi, quando se diç: ua alforja, ye dua metade de las alforjas que stamos a falar i por ende afuora. Esso quier dezir que inda quando ousamos l singular, caso l admítamos, nunca ye dun oubjeto desses que stamos a falar, mas de la sue metade que nunca eisiste de modo andependiente. Puode-se ousar esse singular? Claro que puode, mas yá nun stamos a falar dua cousa, mas solo de la sue metade.
An pertués, por eisemplo, ye defrente, yá que se usa l singular para senificar esse objecto cumpleto (tesoura, torquez, etc.), l que ye mui defrente de l uso mirandés.
b) alforjas
Cumo ye sabido, uas alforjas ténen un saco de cada lhado a que se le chama alforja. Cumo se puode ber, ye la metade de l oubjecto que stá an cousa, cada un de ls sous cumponientes, que nunca faç ua cousa andependiente, puis ende yá tenerá outro nome [cumo tal, saco].
Seia cumo fur, al cuntrário de l dezido an a) eiqui usa-se l singular, yá que cada ua de las sues partes puode tener outonomie funcional [mas nó ountológica], cumo se puode ber de l seguinte eisemplo: quando iba a regar la huorta las alforjas stában-se-me siempre a caier, porque lhebaba l balodo nua alforja i l sacho para mudar ls sucos na outra.
c) cestos sterqueiros, augadeiros
Diç-se sterqueiro de qualquiera cesto ousado ne l campo: portanto eiqui l singular faç sentido, mas yá ye outra cousa, yá nun se le puode chamar cestos sterqueiros cul balor dua sola cousa. Mas tal cumo an alforjas tamien se puode ousar l singular para dezir cada cesto, mas ende yá ye outra rialidade.

2. Hai pares de cousas an que cada un de ls sous cumponientes faç sentido i puode eisistir solo por si. Eisemplos antre muitos outros:
narizes [ls dous buracos de l nariz], oureilhas, piernas, braços, etc. etc.
Ende yá nun hai porblemas, yá que l par ye formado de dues cousas, de modo que nun se puode dezir que l singular seia metade dua outra cousa. Cada cousa ten andebiduialidade própia.

3. Hai inda outros casos [i deilhes solo eiqui deixo nota sien aperfundar muito] an que l pertués gusta mais de ousar l singular cul sentido de coletibo i l mirandés gusta [usa esta palabra tenendo an cuonta l uso de la lhéngua] mais de ousar l plural ou anton l nome cun un adbérbio de quantidade antes [cumo tal MUITO]. Bou a deixar eisemplos para eilustrar:
Mirandés: astanho ls frajones granórun bien; las patatas stan mui caras; a cumo pedis pulas patatas?
Pertués: este anho o feijão bagou bem; a batata está muito cara; quanto pede pela batata?
Mas esto son causos talbeç a pedir mais ampeinho i tiempo.

Amadeu Ferreira




domingo, 15 de novembro de 2009

“Truquesas” i “tejeiras” : nomes sien singular ?



Nun de ls poemas que screbi ne l Froles Mirandesas, ne l die 15 de l més atrasado, cul títalo « Ua truquesa i uas tanazes mercadas na feira de ls Grazes », fui preciso tomar ua decison : screbir (i tamien dezir) « truquesa » (ne l singular) ou aceitar pul cuntrairo la aperpuosta de Amadeu Ferreira de dezir mas ye « truquesas » dando para esso dous argumientos, un deilhes sendo la presença atestada de la palabra solo ne l plural, ne l dicionairo de l padre Moisés Pires...
Aprobeito este spácio cumo el me sugeriu de fazer para abrir l debate, apersentando zde yá l resultado de las mies ambestigaçones para dezir depuis qual la mie cuncluson :

Purmeira cousa : parece ampossible que un home só (L padre Moisés Pires ou outra pessona qualquiera) mos puoda dar ua repuosta a todas las dúbedas que podemos ancuntrar durante ua bida anteira para saber cumo debemos falar i screbir ua lhéngua ; por outro lhado, parece eibidente que un dicionairo para ser un berdadeiro dicionairo ten de ser l fruito de l trabalho nó dua pessona só mas de toda ua eiquipa custituída tamien por lhenguistas i lhenguistas specializados an lexicologie i lexicografie.

Ye por esso que podemos i debemos ir mais loinge na reflexon subretodo que ua lhéngua tamien eibolui…

Por eisemplo, se furmos a ber qual la eitimologie de « truquesa(s)», daprendemos que essa palabra ben de l francés antigo (ancuntrei essa andicaçon ne l dicionairo de Aurélio Buarque de Holanda Ferreira de la Academie Brasileira de Lhetras eilaborado por un númaro amportantíssimo de specialistas); de la palabra « turcoises » cul sentido de « tanazes turcas », ua forma antiga correspondiente al femenino de « turc » (turco) i por esso mesmo tamien m’antressou saber (yá que l francés ye tamien ua de las lhénguas que mais falo) mais cousas subre essa palabra mirandesa d’ourige francesa que ampregamos inda hoije mas que an francés atual se traduz l mais de las bezes cula palabra « tenaille(s) » que se amprega tamien quaije siempre ne l plural...

Daprendi por outro lhado que inda eisiste assi i todo ne l francés atual la palabra « tricoise(s)» que muitos dicionairos i gramáticas andícan tamien solo ne l plural mas que tamien bi scrito ne l singular aqui mesmo na anternete, por eisemplo mas nun só, an ciertos catálogos de benda de ferramientas specializadas yá que essa palabra an francés sirbe eissencialmente para designar ua catadorie de truquesas que outelízan por eisemplo ls ferradores (an francés : les maréchals-ferrants) quando quieren arrancar pregos i ferraduras yá gastas ne ls cascos de ls cabalhos…
Ne l francés corriente i ne l die a die cumo yá cheguei a dezir usa-se mas ye la palabra « tenaille(s) » que cumo outras, cumo « ciseau (x) » [tejeira(s)] por eisemplo, se amprégan tamien subretodo ne l plural…
Mas nun só !

Passa-se que ancuntrei tamien splicaçones que me chamórun l’atençon nua de las gramáticas mais amportantes de la lhéngua francesa que me pareciu antressante transcrebir aqui i que fui screbida pul gramático belga Maurice Grevisse (Le bon usage : grammaire française, na 12a eidiçon, de 1991, que ye la que you tengo an casa i que yá habie sido ampliada zde la eidiçon anterior pul genro André Goose), sabendo que l outor era, nun será talbeç einútele dezi-lo tamien, filho de ferrador…

Cap. 495, p.821, cul títalo de « Nomes sien singular » ; ye ende que aparece ua lista de palabras i antre eilhas : « tricoises ». Mas l outor diç assi i todo ne l fin desse capítulo: « alguas destas palabras (i neste caso, nun pon categoricamente de lhado la palabra « tricoises ») amprégan-se por bezes ne l singular na lhiteratura, seia por arcaísmo, seia por regionalismo, seia por simpres deseio de oureginalidade ou tamien por çcuido. » (An francés : « Certains mots de la liste ci-dessus se rencontrent parfois au singulier dans la littérature, soit par archaïsme, soit par régionalisme, soit par simples désir d’originalité, ou encore par inadvertance. »)

I mais adelantre, ne l cap. 498 cul títalo « Nomes ampregados andiferentemente ne l singular i ne l plural », a perpósito de la palabra que se usa corrientemente an francés hoije an die i que corresponde a truquesa(s) an mirandés : « tenailles » a perpósito de la qual l outor splica que tamien eisiste ne l singular, forma oufecialmente admitida pula Academie Francesa i dá bários eisemplos straídos de obras lhiterárias de outores franceses antre ls quales estes dous:

- […] tirant […], à l’aide d’une grosse TENAILLE, un fil de métal noir, qu’elle passait dans les trous d’une filière fixée à l’étau (Emile Zola, l’Assomoir, 1877)

- Victor [le maréchal-ferrant] pinça le bout de chaque onglon avec la TENAILLE (Robert Sabatier, Noisettes sauvages, 1996, p 30)

I tamien para CISEAU / CISEAUX (tejeira /tejeiras)
- Une robe dont le corsage qui avait reçu un coup de CISEAU de trop […] (Victor Hugo, Les Misérables, IV, 1862)

Por todas estas rezones que mencionei, acho que tenemos que cuntinar a oubir por acaso (Cumo tamien sugeriu de fazer Amadeu Ferreira) las pessonas a falar… an Sendin que ye la nuossa tierra de ourige cumo tamien ne ls outros sítios adonde se fala Mirandés ...

I para dezir la berdade, a mi nun m’admirarie se oubíssemos tamien dezir…

Truquesa… palabra mirandesa !
Tejeira… i de que maneira !

Ye por esso que depuis de heisitar assi i todo, bou a fazer aqueilho que nunca fiç até agora : bou a tornar a poner « truquesa » (ne l singular) ne l miu poema anque Amadeu Ferreira me l tubisse yá corregido mas dando-me a antender antretanto que aceitaba la eideia que, se quejisse, podie guardar la palabra « truquesa » ne l singular.

Nun ye la fin de l mundo un amponer tamien un cachico las sues scuolhas i oupeniones… Cumo tamien refletir nunca fizo mal a naide !




domingo, 31 de maio de 2009

«Ua bariedade de Lhionés…»



Ne ls anhos uitenta tube que daprender quaije de cor (mas ne l bun sentido) l que un de ls mius porsores de faculdade an França, chamado Paul Teyssier, habie nun solo screbido cumo tamien eiditado nua Histoire de la Langue Portugaise / Stória de la Lhéngua Pertuesa (Presses Universitaires de France, col. Que sais-je ?), lhibro que chegou a ser traduzido para pertués i que passou a ser ua refréncia até an Pertual, se calha inda hoije. Dei-me de cunta desso quando assisti an Coimbra tamien, ua beç, a un curso çtinado a studantes i porsores strangeiros de bários países de l mundo i que era dado na altura por ua moça porsora que alhá ansinaba.

Mas nun starie aqui a falar nesso se por acaso nesse lhibrico, que custitui antretanto ua mina d’anformaçones subre la formaçon i l’eiboluçon de l Pertués al lhargo ls seclos, nun houbisse tamien alguas refréncias al lhionés, a Miranda i a Sendin (antre outras tierras) i a la lhéngua que alhá se fala (ua « bariedade de lhionés » mas sien que l outor le chegue a dar un nome berdadeiramente) cumo tamien, anque eissencialmente para citar l nome, a José Leite de Vasconcelos.

Assi i todo, talbeç essas splicaçones que chegou a dar esse miu porsor, hoije yá falecido, tamien mos puodan ajudar a fazer sugestones i a ancuntrar melhores soluçones ourtográficas (se por acaso eisísten) pa la scrita de la nuossa Lhéngua que satisfágan la maiorie yá que ye esso tamien l que procuramos aqui fazer.

N.B. Esta mie traduçon ye feita a partir de l testo oureginal, an francés, na eidiçon de 1980 : la única de que çpongo de momento.

1) p.29-30, ne l capítulo antitulado «L galaico-pertués (de 1200 a 1350)», subre ls decumientos oufeciales i pribados que fúrun screbidos na altura i que chegórun até nós, diç Paul Teyssier : «L.F. Lindley Cintra analisou ls " foros " de Castelo Rodrigo, tierra que queda a nordeste de la Guarda, que pertencie nesse tiempo al reino de Lhión. Esses "foros" dátan de la segunda metade de l seclo XIII. Fúrun screbidos nua lhéngua adonde l galego se mistura cul lhionés. Esta circustáncia splica-se porque ls reis de Lhión, Fernando II (1157-1188) i Fonso IX (1188-1230), que habien ancuntrado la region zerta na altura de la Recunquista, la poboórun outra beç cun quelonos oureginairos de la Galícia. Fenómenos armanos dében de haber eisistido an muitos outros lhugares. Un eimagina anton facelemente ls processos por que las misturas de populaçones lhougo apuis la Recunquista lhebórun pa l Sul ls falares galaico-pertueses de l Norte. »

2) p. 30 (a perpósito de la grafie de l galaico-pertués que talbeç tamien tenga anfluenciado ciertas scuolhas gráficas que fúrun feitas an relaçon al Mirandés até na altura de l’eilaboraçon de la Cumbençon, an 1999) : «Ye na segunda metade de l seclo XIII que se fúrun stablecendo ciertas tradiçones gráficas. L teçtamiento de Fonso II (1214) outeliza yá «ch» para dar cuonta de la africada [tš], ex. Sancho, chus – cunsoante defrente de [š] pa la qual ye reserbada la grafie "x": esse "ch" ye d’ourige francesa, i yá serbie an castelhano cul mesmo balor. Para " n palatal" i "l palatal" só ye depuis de 1250 que aparécen las grafies "nh" i "lh", ex. gaanhar, velha, que son de ourige probençal. L til (~) sirbe muita beç para andicar la nasalidade de las bogales que tamien puode ser repersentada por ua cunsoante nasal, ex. "razõ" ou "razon".»

3) p. 48, Cap. III, «L pertués ouropeu: de l seclo XIV als nuossos dies», a perpósito de gramáticos, lexicógrafos i filólogos, ye assi que Paul Teyssier acaba esse subcapítulo: «Ne l que diç respeito a la filologie científica, esta fui antroduzida an Pertual na segunda metade de l seclo XIX. L einiciador fui Francisco Adolfo Coelho (1847-1909). Fui eilustrada, antre outros, por Aniceto dos Reis Gonçalves Viana (1840-1914), fundador de la fonética pertuesa, por Carolina Michaëlis de Vasconcelos(1851-1925) i por José Leite de Vasconcelos (1858-1941).

4) p. 49, cap. III, «L território de l pertués ouropeu» : «Hai alguas zonas an que la frunteira lhenguística nun corresponde a la frunteira política: ne l Norte, an Ermisende (porbíncia de Çamora) fala-se ua bariadade de pertués. A Leste de l çtrito de Bergáncia, de l lhado pertués de la frunteira, an Riodonor, Guadramil, Miranda i Sendin, fala-se ua bariedade de Lhionés. […]
Pertual ye un paíç que eignora ls problemas que resúltan, noutros sítios, de la eisisténcia de minories lhenguísticas »



I pronto.
Até inda hai mui pouco tiempo, era solo esto l que sabie, ou pouco mais, acerca de la ourige de la lhéngua que mos trasmitírun ls nuossos pais i abós i que you cumo muitos outros siempre cuntinemos a oubir falar zde l die an que nacimos (You, inda nessa altura, nessas tierras de Miranda) i até hoije, mesmo bibindo ne l Strangeiro, hai mais de quarenta anhos, a mais de mil quilómetros de çtáncia .
Fui esso l que cheguei a daprender an França mas solo quando andube na faculdade (Mui probablemente pouca cousa na rialidade) … mas bastante assi i todo para cuntinar a tener gana de saber siempre mais subre la nuossa lhéngua d’ourige i de ir subretodo mais loinge ne l conhecimiento de l que somos i de l que queremos tamien ser.


domingo, 24 de maio de 2009

« Sendinés »… ou « MIRANDÉS de Sendin » ???



Ampecei a studar Pertués na faculdade… an França… cun porsores que éran na maiorie franceses i rapidamente las cousas quedórun bien claras :

Nun habie ua lhéngua chamada « Brasileiro » ou outra por eisemplo chamada « Angolano » ou tamien outra chamada « Açoriano » mas si ua i ua sola cun todas las sues bariantes : l Pertués ouropeu, l Pertués de l Brasil (culas sues bariantes tamien : de l Rio de Janeiro, de San Paulo, de l Rio Grande de l Sul, etc.), de ls Açores, de la Madeira, de Angola, i de todos ls outros territórios que fúrun an tiempos quelónias pertuesas, zde l seclo XV i XVI.
De la mesma maneira, l Francés apersenta bariantes ne l sou própio território cumo tamien an bárias regiones i bários países de l mundo; i la mesma cousa tamien se puode berificar cul Spanhol, cul Anglés ou tamien, para citar solo mais un eisemplo, cun lhénguas regionales cumo l Oucitánio que ten tamien las sues bariantes : l Probençal, l Gascon, l Languedociano i mais outras…

Mas, pensaran muitos, l que ye que todo esto ten a ber cul Mirandés ?

L que ten a ber ye que talbeç yá seia tiempo de cunsidrar inda melhor assi i todo qual l antresse de cuntinar a chamar « Sendinés » i ounicamente dessa maneira, essa bariante de l Mirandés falada por acaso ne l Sul de l cunceilho, na bila de Sendin cumo tamien nas aldés próssimas…
Ora la pessona que bos aperpon esta eideia ye sendinesa… chenica de proua cumo nun podie deixar de ser que se puoda aqui falar de la sue tierra… mas cun ganas tamien de ir un cachico mais loinge… talbeç tamien anfluenciada cumo nós todos por este mundo que ye l nuosso ne l qual bibimos hoije i que yá nun ye aquel que chegou a cunhecer inda ne l seclo XIX, por eisemplo, José Leite de Vasconcelos que chegou a distinguir antre las très grandes bariantes de l Mirandés aqueilha a que el tamien dou l nome de « Sendinés »…

La mie oupenion ye esta : de la mesma maneira que hai un MIRANDÉS Raiano (ou de la Raia) i un MIRANDÉS Central, a mi parecerie-me mais lógico i normal (Serie ua forma de houmildade tamien de la nuossa parte, nós Sendineses, cul deseio i la preacupaçon percipal de dar siempre mais fuorça a la nuossa lhéngua) dezir por eisemplo:

« MIRANDÉS de Sendin» ou «MIRANDÉS de Sendin i alredores » para designar essa outra bariante, aqueilha que se puode ousserbar a Sul de l cunceilho, an Sendin, cumo tamien nas outras aldés de ls alredores.

Ana Maria Fernandes




quinta-feira, 7 de maio de 2009

Pornome pessonal le / les




Fala Ana Maria ne l plural de pornome pessonal andireto le /les, aperponendo que serie buono que se screbira les na 3ª pessona de l plural, pus esso facelitarie las cousas.

Quiero eiqui solo lhembrar l que ten sido screbido subre esse assunto, yá que la Cumbençon nada diç. José Leite de Vasconcelos an Estudos de Philologia Mirandesa, I, 352, solo apersenta las formas le, l'. Mas na nota 1 dessa fuolha diç l seguinte:
«O Sr. Bernardo Fernandes Monteiro, que é da Póvoa, emprega na sua traducção do Evangelho, o plur. les, ex.: dixules (dixo-les), in Reporter, n.º 1512; fazendo-les,ibidem, n.º 151, etc. - A informação que eu colhi em Miranda é que le (l') tanto se emprega no singular como no plural, o que tambem succede na lingoagem popular portuguesa. Influiria no Sr. Bernardo Monteiro o lhes da lingoagem portuguesa culta?»

You mesmo yá screbi subre l mesmo assunto an www.sendim.net [curso de l SAL - 1º anho, classe n.º 13], defendendo que solo se usa la forma le.

L que agora puodo acrecentar ye que la custrucion cul plural an les nunca la oubi an dies de mie bida. Yá que Ana Maria solo apersenta l eisemplo de Tortulha, you cumbido-lo a ber se esse uso ye anganho ou se ye mesmo assi an San Pedro de la Silba, de adonde ye natural. Stou cumo José Leite de Vasconcelos, se esse uso nun será anfluença de l pertués, l mesmo ye dezir, nien sei se eisiste an mirandés. Mas nesta cousas hai que ir cun calma i ye por esso que fui criado este blogue, para çcutirmos todo i tenermos mais anformaçon subre la lhéngua. De modo que cumbido las pessonas a dezíren qual ye l uso - se le, se les - an sues tierras quanto a las seguintes frases ou noutras aparecidas:

- (you) dei-le(s) un doce a Juan i a Marie
- ls pais dórun-le(s) un doce als filhos Juan i Marie.
- quando beio ninicos fago-le(s) siempre muita fiesta.
- als gouleses nunca le(s) caiu l cielo anriba la cabeça.
- l pai nun le(s) dou pan als filhos, mas dou-le(s) carino.
- se le(s) chamares denomes a las ties de Malhadas, eilhas nun gústan.
- als garoticos, ls arrebuçados sáben-le(s) siempre bien.




quarta-feira, 6 de maio de 2009

Que pornome andireto na 3a pessona de l plural: "le" ou "les" ?



Cumo este ye l miu purmeiro testo neste site, la purmeira cousa que gostarie de dezir ye que mesmo cun cursos ounibersitairos an letras i lhénguas nunca na bida starie aqui a screbir cun bastante facelidade até se uas quantas pessonas nun tubíssen tido la buona eideia de un die pensar an redigir essa Cumbençon que faç falta a todos para que la lhéngua puoda ser ansinada, studada i tamien antendida nas melhores cundiçones possibles.
Esso ye un punto fundamental.
Inda hoije nun me custa nada i até gusto de agarrar esse lhibrico de 62 páginas (Porque stá bien organizado i ye fácele de outelizar ; oufrecido até de grácia cumo a mi me acunteciu hai uns dous anhos pula Junta de Freguesie de Sendin) para berificar ou ancuntrar ciertas formas gramaticales de que por bezes yá me squeci ou que nun cheguei inda a fixar por falta de tiempo ou tamien dua cierta prática quotidiana.
Mas l que ye berdade ye que l que yá fui feito para chegar a essa Cumbençon ye mui positibo !

De momento, solo tengo ua pregunta a fazer para antender un punto bien determinado i solo un : diç respeito al pornome pessonal andireto na terceira pessona de l plural.
La Cumbençon andica, p. 31, que hai dous : « le » i « les ». Dous tamien mas defrentes para l singular i l plural an Pertués (lhe, lhes), Spanhol (le, les) ou tamien por eisemplo an Francés (lui, leur) ; l que permite fazer facelemente la defréncia antre l pornome ne l singular quando se refere a ua sola pessona i l pronome ne l plural quando se refere a bárias.
Son esses dous pornomes (le, les) que ancuntramos por eisemplo ne ls scritos de l nuosso Amigo Tortulhas.
Amadeu antretanto cumo tamien puls bistos Faustino Anton por eisemplo, cumo pude berificar inda hoije nun testo screbido por el, nun úsan « les », mas siempre « le » mesmo quando l pornome se refere a bárias pessonas.
Ora dous pornomes andiretos na terceira pessona defrentes (un para l singular "le", i outro para l plural "les" cumo stá andicado na Cumbençon) solo poderie ser ua bantaige i qualquiera cousa que poderie eibitar ciertas (para nun dezir grandes !) cunfusones.

Se por acaso eisiste l pornome « les » na 3a pessona de l plural cumo parece ser l caso, a mi parece-me andispensable nun só guardá-lo cumo tamien outelizá-lo.
Ye por esso que a mi me parecerie mais lógico dezir i screbir assi:
- Manhana, a Pedro dou-LE un eisercício para fazer.
- Manhana, a Pedro i a Paulo dou-LES un eisercício para fazer

Ye desso que gustarie que falássemos tamien.

Ana Maria Fernandes