Mostrar mensagens com a etiqueta josé l. vasconcelos. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta josé l. vasconcelos. Mostrar todas as mensagens

domingo, 31 de maio de 2009

«Ua bariedade de Lhionés…»



Ne ls anhos uitenta tube que daprender quaije de cor (mas ne l bun sentido) l que un de ls mius porsores de faculdade an França, chamado Paul Teyssier, habie nun solo screbido cumo tamien eiditado nua Histoire de la Langue Portugaise / Stória de la Lhéngua Pertuesa (Presses Universitaires de France, col. Que sais-je ?), lhibro que chegou a ser traduzido para pertués i que passou a ser ua refréncia até an Pertual, se calha inda hoije. Dei-me de cunta desso quando assisti an Coimbra tamien, ua beç, a un curso çtinado a studantes i porsores strangeiros de bários países de l mundo i que era dado na altura por ua moça porsora que alhá ansinaba.

Mas nun starie aqui a falar nesso se por acaso nesse lhibrico, que custitui antretanto ua mina d’anformaçones subre la formaçon i l’eiboluçon de l Pertués al lhargo ls seclos, nun houbisse tamien alguas refréncias al lhionés, a Miranda i a Sendin (antre outras tierras) i a la lhéngua que alhá se fala (ua « bariedade de lhionés » mas sien que l outor le chegue a dar un nome berdadeiramente) cumo tamien, anque eissencialmente para citar l nome, a José Leite de Vasconcelos.

Assi i todo, talbeç essas splicaçones que chegou a dar esse miu porsor, hoije yá falecido, tamien mos puodan ajudar a fazer sugestones i a ancuntrar melhores soluçones ourtográficas (se por acaso eisísten) pa la scrita de la nuossa Lhéngua que satisfágan la maiorie yá que ye esso tamien l que procuramos aqui fazer.

N.B. Esta mie traduçon ye feita a partir de l testo oureginal, an francés, na eidiçon de 1980 : la única de que çpongo de momento.

1) p.29-30, ne l capítulo antitulado «L galaico-pertués (de 1200 a 1350)», subre ls decumientos oufeciales i pribados que fúrun screbidos na altura i que chegórun até nós, diç Paul Teyssier : «L.F. Lindley Cintra analisou ls " foros " de Castelo Rodrigo, tierra que queda a nordeste de la Guarda, que pertencie nesse tiempo al reino de Lhión. Esses "foros" dátan de la segunda metade de l seclo XIII. Fúrun screbidos nua lhéngua adonde l galego se mistura cul lhionés. Esta circustáncia splica-se porque ls reis de Lhión, Fernando II (1157-1188) i Fonso IX (1188-1230), que habien ancuntrado la region zerta na altura de la Recunquista, la poboórun outra beç cun quelonos oureginairos de la Galícia. Fenómenos armanos dében de haber eisistido an muitos outros lhugares. Un eimagina anton facelemente ls processos por que las misturas de populaçones lhougo apuis la Recunquista lhebórun pa l Sul ls falares galaico-pertueses de l Norte. »

2) p. 30 (a perpósito de la grafie de l galaico-pertués que talbeç tamien tenga anfluenciado ciertas scuolhas gráficas que fúrun feitas an relaçon al Mirandés até na altura de l’eilaboraçon de la Cumbençon, an 1999) : «Ye na segunda metade de l seclo XIII que se fúrun stablecendo ciertas tradiçones gráficas. L teçtamiento de Fonso II (1214) outeliza yá «ch» para dar cuonta de la africada [tš], ex. Sancho, chus – cunsoante defrente de [š] pa la qual ye reserbada la grafie "x": esse "ch" ye d’ourige francesa, i yá serbie an castelhano cul mesmo balor. Para " n palatal" i "l palatal" só ye depuis de 1250 que aparécen las grafies "nh" i "lh", ex. gaanhar, velha, que son de ourige probençal. L til (~) sirbe muita beç para andicar la nasalidade de las bogales que tamien puode ser repersentada por ua cunsoante nasal, ex. "razõ" ou "razon".»

3) p. 48, Cap. III, «L pertués ouropeu: de l seclo XIV als nuossos dies», a perpósito de gramáticos, lexicógrafos i filólogos, ye assi que Paul Teyssier acaba esse subcapítulo: «Ne l que diç respeito a la filologie científica, esta fui antroduzida an Pertual na segunda metade de l seclo XIX. L einiciador fui Francisco Adolfo Coelho (1847-1909). Fui eilustrada, antre outros, por Aniceto dos Reis Gonçalves Viana (1840-1914), fundador de la fonética pertuesa, por Carolina Michaëlis de Vasconcelos(1851-1925) i por José Leite de Vasconcelos (1858-1941).

4) p. 49, cap. III, «L território de l pertués ouropeu» : «Hai alguas zonas an que la frunteira lhenguística nun corresponde a la frunteira política: ne l Norte, an Ermisende (porbíncia de Çamora) fala-se ua bariadade de pertués. A Leste de l çtrito de Bergáncia, de l lhado pertués de la frunteira, an Riodonor, Guadramil, Miranda i Sendin, fala-se ua bariedade de Lhionés. […]
Pertual ye un paíç que eignora ls problemas que resúltan, noutros sítios, de la eisisténcia de minories lhenguísticas »



I pronto.
Até inda hai mui pouco tiempo, era solo esto l que sabie, ou pouco mais, acerca de la ourige de la lhéngua que mos trasmitírun ls nuossos pais i abós i que you cumo muitos outros siempre cuntinemos a oubir falar zde l die an que nacimos (You, inda nessa altura, nessas tierras de Miranda) i até hoije, mesmo bibindo ne l Strangeiro, hai mais de quarenta anhos, a mais de mil quilómetros de çtáncia .
Fui esso l que cheguei a daprender an França mas solo quando andube na faculdade (Mui probablemente pouca cousa na rialidade) … mas bastante assi i todo para cuntinar a tener gana de saber siempre mais subre la nuossa lhéngua d’ourige i de ir subretodo mais loinge ne l conhecimiento de l que somos i de l que queremos tamien ser.


domingo, 24 de maio de 2009

« Sendinés »… ou « MIRANDÉS de Sendin » ???



Ampecei a studar Pertués na faculdade… an França… cun porsores que éran na maiorie franceses i rapidamente las cousas quedórun bien claras :

Nun habie ua lhéngua chamada « Brasileiro » ou outra por eisemplo chamada « Angolano » ou tamien outra chamada « Açoriano » mas si ua i ua sola cun todas las sues bariantes : l Pertués ouropeu, l Pertués de l Brasil (culas sues bariantes tamien : de l Rio de Janeiro, de San Paulo, de l Rio Grande de l Sul, etc.), de ls Açores, de la Madeira, de Angola, i de todos ls outros territórios que fúrun an tiempos quelónias pertuesas, zde l seclo XV i XVI.
De la mesma maneira, l Francés apersenta bariantes ne l sou própio território cumo tamien an bárias regiones i bários países de l mundo; i la mesma cousa tamien se puode berificar cul Spanhol, cul Anglés ou tamien, para citar solo mais un eisemplo, cun lhénguas regionales cumo l Oucitánio que ten tamien las sues bariantes : l Probençal, l Gascon, l Languedociano i mais outras…

Mas, pensaran muitos, l que ye que todo esto ten a ber cul Mirandés ?

L que ten a ber ye que talbeç yá seia tiempo de cunsidrar inda melhor assi i todo qual l antresse de cuntinar a chamar « Sendinés » i ounicamente dessa maneira, essa bariante de l Mirandés falada por acaso ne l Sul de l cunceilho, na bila de Sendin cumo tamien nas aldés próssimas…
Ora la pessona que bos aperpon esta eideia ye sendinesa… chenica de proua cumo nun podie deixar de ser que se puoda aqui falar de la sue tierra… mas cun ganas tamien de ir un cachico mais loinge… talbeç tamien anfluenciada cumo nós todos por este mundo que ye l nuosso ne l qual bibimos hoije i que yá nun ye aquel que chegou a cunhecer inda ne l seclo XIX, por eisemplo, José Leite de Vasconcelos que chegou a distinguir antre las très grandes bariantes de l Mirandés aqueilha a que el tamien dou l nome de « Sendinés »…

La mie oupenion ye esta : de la mesma maneira que hai un MIRANDÉS Raiano (ou de la Raia) i un MIRANDÉS Central, a mi parecerie-me mais lógico i normal (Serie ua forma de houmildade tamien de la nuossa parte, nós Sendineses, cul deseio i la preacupaçon percipal de dar siempre mais fuorça a la nuossa lhéngua) dezir por eisemplo:

« MIRANDÉS de Sendin» ou «MIRANDÉS de Sendin i alredores » para designar essa outra bariante, aqueilha que se puode ousserbar a Sul de l cunceilho, an Sendin, cumo tamien nas outras aldés de ls alredores.

Ana Maria Fernandes




sábado, 23 de maio de 2009

Notas sobre a queda do -g- em mirandês (1)


Estas notas fúrun screbidas an 2003, eiqui se apersentando an pertués, pus nessa lhéngua fúrun screbidas. L studo balerá mais pula anformaçon que dá i pul modo cumo pon l porblema, mas que hoije haberie sido screbido doutro modo. Assi i todo cuido que puode ajudar a poner l porblema an carriles ciertos i a stablecer la giografie de l fenómeno, cula ajuda de toda la quadrilha, que poderá dezir adonde el se passa. Publica-se an bários cachos para melhor lheitura.

Amadeu Ferreira




INTRODUÇÃO


Este é um caso que caracteriza o mirandês, embora tenha sido salientado a propósito do sendinês porque se considera que o fenómeno assume aí maior regularidade. Porém, tem-lhe sido dada pouca importância, a ponto de não aparecer nas características gerais do mirandês, talvez porque esteja ausente do mirandês central. Só Manuela Barros Ferreira o fez, na esteira de Maria José Moura Santos, ao considerar essa como uma característica do asturo-leonês, nomeadamente do sanabrês. Esta referência atesta a importância que este aspecto tem para o mirandês e poderá levar, inclusive, a indagar de eventuais colonizações sanabresas em algumas zonas de Miranda. Daí que se exija um estudo mais alargado, para além do sendinês.

O fenómeno não é uniforme e devem distinguir-se as várias situações, para permitir uma análise mais global e, quanto possível, exaustiva na apresentação dos dados, para depois poder retirar conclusões.



I - PONTO DA SITUAÇÃO DOS ESTUDOS ANTERIORES

1. José Leite de Vasconcelos

Este autor apresenta o problema, pela primeira vez (Estudos de Philologia Mirandesa, II, p. 37): “Outros pronomes interessantes são: esto, e ... comeyo (“comigo”) e cunteyo (“comtigo”), onde eu disse que elles correspondiam aos antigos pron. port. mego, tego, comego; não sei porém se esta afffirmação é exacta, poisque encontro nos meus cadernos tambem ameio (ameyo?) <>feio (feyo?) <>g secundario (isto é, nascido de c latino depois de vogal palatal: amicu- < amigo < ameio; outro exemplo d’esta syncope está (sem fallar em fieira, «figueira»), em dia («diga» <>díã <>

Na mesma obra, poucas páginas depois, (p. 40, nota 4) refere: “Parece que o i d’esta palavra (refere-se a Domingo), e em cumtiio, se pronuncia differentemente do i ordinario, talvez tendendo para e; mas nada posso agora adeantar a isto. Terão alguma relação com esse phenomeno as fórmas cunteyo, comeyo, ameio e feio, por “comigo”, “comtigo”, “amigo”, “figo”, citadas a cima? Nem o i da primeira palavra será rigorosamente i nem o e nas segundas será e.”

Por fim, conclui (ob. cit. II, p. 338): “O –g- < -c- está em sendinês representado pela semi-vogal y, igual ao y mirandês; ex.: fiyo <>comiyo <>i de mihi (vd. I, § 54-b). Ficam assim interpretadas as fórmas que cito neste volume, p. 40, nota: o primeiro i que ahi se lê em amiio, cumtiio, e o e que se lê em cunteyo, comeyo, ameio e feio tem o mesmo valor, - o qual é i = e. Essas palavras podem escrever-se cunteyo ou cuntíyo, etc.”



2. José G. Herculano de Carvalho

Deve-se a este autor a primeira abordagem global do fenómeno, seguindo as observações já feitas por J. Leite de Vasconcellos. A ele se deve uma clara documentação sobre a extensão do fenómeno que permite caracterizá-lo sobretudo como um fenómeno raiano, embora as suas observações se centrem em Paradela. Estamos ma primeira metade dos anos 50 do século XX. É particularmente importante o que refere em Fonologia Mirandesa I, pp. 26-29. O mesmo autor já tinha referido o problema em Coisas e palavras. Alguns problemas etnográficos e linguísticos relacionados com os primitivos sistemas de debulha na Península Ibérica, Coimbra, pp. 204-206.

Numa nota da p. 28 o autor refere que o fenómeno é frequente em Sendim (e diz que também se dá noutras regiões de Portugal), mas não o aborda porque essa localidade não constitui objecto do seu trabalho. A forma como introduz o problema é a seuinte: “Como bem viu Leite de Vasconcelos, à palatalização do k, nas circunstâncias acima vistas, encontra-se intimamente ligado um fenómeno que afecta o fonema sonoro que lhe corresponde: a sua frequente supressão depois de um i. Isto é, a palatalização do g, aliada ao seu carácter fricativo, produziu uma maior assimilação da consoante ao [ĭ] anterior, transformando-se num [i] que por vezes deixa de se pronunciar.” (p. 28). E acrescenta: “de Malhadas, de Ifanes e de Prado Gatão não possuo nenhum exemplo deste fenómeno.” (p. 28)

Por fim, apresenta uma dupla lista de palavras observadas em Paradela: uma primeira em que o -g- é precedido de -i- (trio, alfandia, antio, antia, antiamente, dio, barria, aila); uma segunda em que o -g- é precedido de -u- (yeua, aua).



3. Maria José Moura Santos

Maria José Moura Santos passa pela Terra de Miranda poucos anos depois de J. Herculano de Carvalho e alarga as observações deste professor, detectando o fenónemo em Sendim, Constantim, Paradela, Peinha Branca, Águas Vivas e São Pedro da Silva. Atenta a observação conclui que se trata de um fenómeno da periferia da Terra de Miranda: “Leite de Vasconcellos considerou este processo próprio do sendinês, mas, como se vê, encontra-se também noutros pontos (todos marginais) da Terra de Miranda; também o registou fora de Sendim, especialmente em Paradela, o Prof. Herculano de Carvalho.”

Penso que pertencem a esta professora mais duas observações fundamentais. A primeira de que se trataria de um traço do asturo-leonês: “Foi ainda notado em povoações sanabresas pelo Prof. Krüger. O carácter conservador do sanabrês e a distribuição, dentro do mirandês, em zonas marginais, faz pensar que se trata de um fenómeno bastante antigo dentro do leonês, que foi talvez outrora mais extensamente representado. É interessante juntar ainda que o mesmo facto se verifica noutros falares portugueses geralmente conservadores.”. A segunda observação, de que se trata de um trata arcaico do mirandês, que já terá sido mais frequente e tem vindo a desaparecer, salvo em Sendim (p. 196). Conclui que o Sendinês “representa duma forma sistemática factos que só se encontram menos generalizados no chamado mirandês raiano” e que “Estes traços permitem pensar que se trataria de traços antigos dentro do mirandês, conservados ainda um pouco em toda a zona raiana mirandesa, mas mais especialmente em Sendim, povoação com uma certa supremacia económico-social, portanto talvez menos tributária de outras e consequentemente menos exposta a influências exteriores”. (p. 383-4)

A mesma autora dá os seguintes exemplos: trio (Const., Parad., Peinha Branca), stria (Par.), formia (Const., Paradela, Sendim), fiura (Constant.), nueira (Const.), fíado (Sendim), sartialho (Sendim), barria e rue (Sendim), fio, fieira (Sendim). (pp. 195-196):



4. Manuela Barros Ferreira

Manuela Barros Ferreira tem em conta (A limitrofia do Sendinês, p. 41), pela primeira vez, os dados fornecidos pelos estudos anteriores e avança com uma conclusão que é inovadora e revolucionária, mas de que, até agora, ainda não foram retiradas as devidas consequências: “A inexistência no sendinês do lh inicial asturo-leonês, proveniente de l- é de certo modo “compensada” pela presença de um outro traço, asturo leonês ou, mais exactamente, da Sanábria: a queda do –g- intervocálico que se observa sobretudo quando é precedido de i ou de u – assim trigo, espiga, estriga, barriga, nogueira, ruga.”


Amadeu Ferreira

[cuntina]

domingo, 17 de maio de 2009

L erro de Vasconcelos

L títalo ye sugestibo i de certeza que faç abanar muita cabeça.
Mas yá houbo mais títalos aparecidos apuntando erros a grandes pensadores, sin le faltar al respeito i sin sequiera le tirar l balor a esses grandes homes a quien muito le debemos. Este ye l caso.

Ne ls Estudos philologia Mirandesa J. Leite De Vasconcellos páigina 36 diç

"
f) Parece que não existe em sendinês a terminação
mir. -öũ: cf. Grammatica, § iio. Nos meus cadernos
encontro rouquidão, satisfação, são-; o Sr. Francisco
Maria Guerra cita-me também: licião, tendão, deter-
minacião, que, por causa do /, estão mais próximas
da terminação lat. -itione-, do que as fórmas portu-
guesas correspondentes.
"[Vasconcellos repersenta a treminaçon por -öũ]


Yá Leite De Vasconcellos nun grafa a treminaçon pertuesa "ão" cumo atualmente acunselha la cumbençon (que ye "o+n"; "on"), mas si (coraçöũ (= curaçöũ) coração...)

Mas por sou lado, l títalo arriba ye forçado. Vasconcelos nun errou. Las cumbençon ye que nun liu ó nun fizo caso del.

Na páigina 220 de la mesma obra ten:
"spõ suppõe. Do verbo sponer."
Ende si la repersentaçon de la cumbençon acumpanha l pensamiento de l mestre i adapta la scrita pa "spon".

Ora la pregunta que se pon ye porque Leite Vasconcelos adoptou scritas defrentes?
solo "õ "/"öũ" repersenta l mesmo sonido? Pula cumbençon atual si.

El tamien diç que tenie dúbedas ne l -ão Sendinés que solo cunfirmou las defréncias cul Sr.Guerra.
:"
e) A dúvida que neste volume, p. 36, nota 2, propus
á cerca do -ao em sendinês, desfi-la agora com o
Sr. Guerra, que me assevera que nesse dialecto se diz
mulão («melão»), testão («tostão»), rapazão, embora no
plural lhe corresponda -ones: mulones, iestones, rapazones, phenomeno semelhante ao que se passa em português,onde á moderna terminação singular -ao corresponde
a antiga terminação plural -ões.
"
L senhor Guerra nun terie an eideia l mesmo sonido pa esta treminaçon que Vasconcelos, mas Vasconcelos repersentaba-lo/anterpretaba-lo/screbia-lo doutro modo?

Ye siempre un porblema la scrita de la fala; mas deixo-bos este registro de Cicuiro; que nun ye de la bariadade Sendinesa, adonde ne l minuto 1:19 stá falado la palabra pertuesa "licção" i ne l minuto 2:00 stá la palabra pertuesa "põe"
http://baglina.blogspot.com/2009/04/las-maias.html
(se esse bídeo nun serbir pa amostra puode-se percurar outros)

Deixo pa çcutir anton cumo achais que debe ser repersentado esta treminaçon que ten debedido ls mirandeses. (Cuido que preguntando a 1000 pessonas al calhas [lougo amparciales] eilhas diran que ne l purmeiro caso la treminaçon ye "ão"(lição) i ne l segundo caso ye "on"(pon) i ye essa la mie oupenion).

Cristóvão Pires


sábado, 16 de maio de 2009

Sobre o mirandês falado na raia (3)



[cuntina]



h > g: em alistano e até no espanhol falado em Aliste pode-se observar uma troca do h para g (i.e : huevo > guevo, huerto > guerto) e mais antiguamente hoy > güei. Esta ultima forma ainda é hoje usada em Lionés e Asturiano.
Há centenas de anos atrás a fala da raia e o alistano deviam de ser quase idênticos, pois os casamentos entre as duas terras eram frequentíssimos, e a vida no dia a dia era em comum. Tradições como as músicas, os carochos ou ainda a feira da Luz são testemunhas deste passado comum. Será então possível que na raia houvesse essa tal confusão entre h e g ? José Leite de Vasconcelos em Dialecto Mirandez aponta que era assim na raia [6]. Possivelmente antes dizian-se na raia palavras como: guobo, guorto, goije, goi, ou güei. Isso necessita confirmação. Se esse for o caso, não seria mal de reintroduzir tal fenomeno, pelo menos na modalidade raiana.

b > g: a transformação de b para g é muito frequente em mirandês. Aqui seguem vários exemplos : resbalar > resgalgar, abono > guano, vomitar > agomitar / gomitar, bilo > guilo, broma > groma, burbulha > gurgulha, ribeiro > rigueiro, ...

Em mirandês tambem temos a palavra abuolo/abuola para avô/avó, que por influência do português se reduziu a abó/bó. Em virtude da transformação b para g é possivel que tambem tenha existido a palavra aguolo/a ou guolo/a (i.e: guelo/a em asturiano).

nal, no: a Convenção Ortográfica apenas menciona o ne l que não aparece na raia. Pois ouve-se agora muito no (provem de ne lo), certamente por influência do português. No entanto, em outras modalidades astur-leonesas que não estão em contacto com o português tambem existe o no (nu). Ouvi nal e nel em Samartino, mas ja é de pouco uso.

dal, dals, de los: aqui a Convenção Ortográfica apenas aponta o uso de de l e de ls, porem na raia usa-se dal e de los. Usa-se dals para o plural de dal em Samartino.

ligações com o -s terminal: menciono aqui que em mirandês se faz a ligação entre o –s terminal de uma palavra e a primeira letra de seguinte se essa for uma vogal. O s soa então como o s intervocalico que irei aqui reprensentar com um ź e que soa algo como o j do francês, isso é :
- los panes soa como luspanes.
- los outros soa como luźoutrus.

n: aparece um n intervocalico, que eu saiba, apenas em duas palavras entre i e a. Eis os dois casos : aqui > aquina (Infainç), ostia > ostina (Cicuiro).

-airo : apenas ouvi uma vez este prefixo numa mulher de Ifanes na palavra campanairo que logo ela corregiu por campanario. Tambem me disseram que em Samartino se dizia almairo, mas agora já é almario. Neste caso vê-se muito bem a influência do português, pois Leite de Vasconcelos não nota essa alteração [7].


CONCLUSÕES

Aqui se apresentaram algumas características do mirandês da raia (Samartino, Cicuiro, Custantin, Paradela e Infainç). Características que podem também ser comuns com o resto das modalides do mirandês. Este pequeno estudo tem apenas o objectivo de acrescentar algumas informações sobre as diferentes maneiras de falar, mostrando assim a riqueza do mirandês tanto na fala como na escrita.



Referências :

[5] P. Antonio Mourinho, Subsidios para um tratado de dialectologia portuguesa : gramatica mirandesa, fonética, LINGUA PORTUGUESA - volume V, p.277.

[6] José Leite de Vasconcelos, Dialecto Mirandez, 1882, p. 17, p. 23 nota 30, e p.39.

[7] José Leite de Vasconcelos, Dialecto Mirandez, 1882, p.14. e


Thierry Alves

Sobre o mirandês falado na raia (2)



[cuntinaçon]



La, de la: muitas vezes nos artigos que indicam posse, na forma de la corta-se o de. Isso acontece muito em topónimos, i.e : balle la ..., ourrieta la ..., e não balle de la... nem ourrieta de la... Pois também dizemos la cinta la raposa (arco iris) e pouco la cinta de la raposa. No entanto isso depende das pessoas e às vezes o de aparece.

-miento: corresponde ao sufixo português –mente e aparece na raia [4]. Pode ser impressão minha, mas parece ter mais uso em Samartino do que nos outros povos da raia. Aparece assim: cimiento, casamiento, pumiento,... Mas já é pouco usado. José Leite de Vasconcelos acrescenta as seguintes palavras[4]: sacramiento, testamiento.

-os, es: o sufixo –os passa a ser –es em aldeias como Samartino, onde o fenómeno é muito claro e aparece em todas as palavras assim terminadas. No entanto também observei o fenómeno numa pessoa da Pruoba em quase todas as palavras em –os, e também numa pessoa de Cicuiro mas com menos frequência, apenas de maneira ocasional. Em Samartino onde isso acontece mais vezes, temos exemplos como: manes, medicamientes, gates, perres, caches, chanes, ...

Los, als: a Convenção Ortográfica actual apenas apresenta uma única solução para o artigo masculino plural mirandés, ls. No entanto, na raia, ele é de pouco uso. Sendo muito vulgar los em Cicuiro i Custantin i als em Samartino. Na raia parece ser Samartino o único povo em usar als.

u,e: notei em Cicuiro a alteração de e para u em palavras conhecidas como Pertual e semana que passem a ser Purtual e sumana. Tambem temos quelores > culores, delores > dulores.

g: esta letra entre vogais pode conservar-se (i.e : ruga), desaparecer (i.e : rua), ou ainda transformar-se em y (i.e : triyo). Este último fenómeno chamado epêntese ou iotização [5] aparece na raia, no que eu sei em três povos: Paradela (em quase todas as palavras com g intervocalico) e em Custantin e Cicuiro, ja com menos frequência. Porém esse fenómeno devia ser generalisado a essas três povoações porque ainda hoje em Cicuiro se pode ouvir fiyura ou triyo. E as pessoas mais antigas lembram-se, quando eram crianças, de ter ouvido a velhos palavras como cuntiyo e amiyo.
Desses vários exemplos parece que se pode deduzir uma regra que poderá ser usada para novas palavras:
- g entre u-a : desaparece ou conserva-se (i.e : ruga / rua).
- g entre i-o ou i-u : transforma-se em y (i.e : amiyo, fiyura).
Pode, por exemplo, aplicar-se esta regra para a introdução da palavra de vocablo matemático trigonometria que em mirandês seria triyonometrie. No antanto, pela influencia do português o g tende a conservar-se sem a transformação para y, sendo agora trigo, amigo, contigo,... Porem ainda se conserva a palavra fiyura em Cicuiro. Notem que é em Samartino onde o g se conserva na palavra ruga e desaparece em Cicuiro e Custantin onde se diz rua (e não rue como aparece nas placas toponimicas). Nestas duas aldeias existe a palavra ruguita, sem alteraçao do g, para designar uma pequena rua.


Referências :

[4] José Leite de Vasconcelos, Dialecto Mirandez, 1882, p.13.


Thierry Alves

[cuntina]




Sobre o mirandês falado na raia (1)




INTRODUÇÃO

Pretende-se aqui falar de vários fenómenos fonéticos que se podem encontrar no mirandês da raia seca. Essa modalidade era conhecida pelo nome de atrabessado, i.e.: eilhes falan atrabessado. Este artigo visa melhor dar a conhecer o raiano para que as suas caracteristicas sejam incorporadas numa futura convenção ortográfica, e eventualmente ensinadas ou divulgadas aos alunos das aulas de mirandês.
Os fenómenos aqui apresentados podem também ser comuns a outras modalidades do mirandês, nomeadamente o central e o sendinês.




ALGUNS FENÓMENOS LINGUÍSTICOS

Segue-se uma lista de vários fenómenos ainda presentes ou já em decadência na fala da gente raiana.

Alto-: prefixo que corresponde ao portugués auto-, i.e : altomoble > automovel, autocarro > altocarro, altomatico > automatico. [1]
É estranho que esse fenomeno não aparece em outras palavras, i.e : autor > outor, autorizar > outorizar. [2]

Arre-, arr-: prefixo que tal como se pronuncia pode ter uma origem pre-romana. No antanto ele aparece com três sentidos diferentes [3]:
- sentido de proveniência: arraiano, pessoa que é da raia;
- sentido de acção : arraiar (emitir raios), arrecebir (acção de receber), arrespunder (acção de responder), arregar (acção de regar), arrecular (acção de recuar),...
- sentido de reforço de uma palavra, sobretudo insultos : arre-diabo, arre-carago, arre-conho, arre las ostias, ...

Al, lo (artigo): a Convenção Ortográfica actual estipula que o artigo masculino mirandés é l, porém na raia (e tambem observei o fenomeno na Pruoba) esta forma do artigo não existe ou usa-se raramente, empregando-se vulgarmente al ou lo. Vários exemplos podem ser escutados numa conversa : al carro, al panho, ... mas tambem se pode ouvir assim : tengo’l pan aende na mesa. Neste ultimo caso o 'a' desaparece porque é absorbido pela vogal 'o' de tengo.
Usa-se lo em frases do tipo : Adonde lo tenes? No entanto tambem se observa alteração entre lo / al. Pois a frase anterior tambem se pode dizer assim : Adonde al tenes?
Esta forma do artigo não tem de ser confundida com al que corresponde no português a 'ao', i.e : Al tou carro stá pronto pra irmos al Porto > O teu carro esta pronto para irmos ao Porto.

lo (Li. ant.) > o (Pt)
> al (Mir.), l, lo.
a lo (Li. ant.) > ao (Pt)
> al (Mir.)


Al, lo (pronome) : o pronome pode tambem ter alterações entre al, lo e l, como se pode ver nos seguintes exemplos :
- [...] tengo-l you.
- Ha nino! Quien t’al dou?
- Ha! Mas fui el que te lo dou!
- Mas i quien te lo dixo?
- Pus fui Zé que m’al dixo.
- Diç lo que ye!
- Diç-m’al que tenes.
-...



Referências :

[1] P. Antonio Mourinho, Subsídios para um tratado de dialectologia portuguesa: origens do mirandês, caracter arcaizante do mirandés, LINGUA PORTUGUESA - volume X, p.22.

[2] Moisés Pires, Pequeno Mocabulario Mirandês-Português, p.373.

[3] Moisés Pires, Pequeno Vocabulario Mirandês-Português, pp.91-96.



Thierry Alves

[cuntina]




sexta-feira, 15 de maio de 2009

Perpuosta pa ouniformizar l "l"/"lh" einicial



Diç Leite de Vasconcelos na páigina 35 de ls Estudos de Philologia Mirandesa: ”

a) em sendinês o l latino inicial não se palatizou como em mirandês, conservou-se intacto como em português; ex.:

mir. central e raiano : lhana

lat. Lana{

send. lana.

“

An Castelhano i an Pertués las letras “ll” i “lh” ténen la mesma eiquibaléncia de sonidos na fala. Por l Mirandés ser ua léngua falada na Pertual i por ls falantes yá staren aquestumados a essa scrita fui adoptado l “lh” pertués.

Na purmeira adenda ouptou-se por i citando-la adenda: “Aceitar que os sendineses escrevam com um simples l- as palavras que em mirandês se iniciam com lh- e em sendinês se pronunciam com l-.”

Nun cachico de la justeficaçon apersentada diç esto: “Quer dizer: ou l- se manteve desde o latim até hoje, ou evoluiu de l- para lh- e depois novamente para l-. Seja qual for a hipótese admitida, o certo é que é difícil de aceitar, numa zona em que lh e l representam fonemas diferentes, que se escreva lh quando a pronúncia é l.”

Dezido esto, agora bieno a la tona la eideia de que se debie era ouptar por screbir l “ll” castelhano i assi yá tenie sido resolbido l porblema.

Tenendo an cunta que l Mirandês nun ye Pertués, nun ye Castelhano, nun ye Latin i nun ye Lionés, nien Asturiano; nien sequiera Astur-Lionés(alguas son la raiç, outras tubírun anfluéncia); l que bos querie poner a çcutir ye ua seluçon PRÓPIA pa l Mirandés. Assi adonde atualmente hai la debison “L” ; “LH” de l “L” einicial pertués, MAS SOLO ENDE todo mundo passarie a screbir “ll”.

Assi apersento eisemplos de cumo serien grafadas alguas palabras:

  • cabalho (serie grafado de l mesmo modo);
  • lluna (serie screbido cun ll tanto ls que fálan la bariadade Central, cumo Sendinesa cumo Raiana [cun letra grande serie “Lluna” ]);
  • llimalha (mantén-se l lh ne l meio de la palabra mas l “L” einicial quedarie “ll”).

Esta ye ela mie perpuosta cul sentido de l melhor pa l mirandés.

Cuido que ye ua seluçon sien miedo de l passado, mas cun un uolho ne l feturo i que puode cuntentar todo mundo. Ua perpuosta oubjetiba, sien debisones i arremissacos i peç-me que serie de fácele aplicaçon.

Queda a la buossa cunsidraçon.

Cristóvão Pires,

Coimbra 15-05-2009




terça-feira, 12 de maio de 2009

Cumo screbir l «j» castelhano an mirandés?



Hai un cunjunto de palabras mirandesas que son ampréstimos de l castelhano i que nesta lhéngua se scríben cun «j». L eisemplo mais coincido ye manijero.

Quando se fizo la Proposta de Convenção Ortográfica aperponírun que se screbisse cun «gh», mas esso apuis zapareciu na Cumbençon de 1999. Manuela Barros Ferreira, na yá mui citada anterbista diç l seguinte:

«Tínhamos proposto palavras com «gh», como, por exemplo "manighero" em vez de "manijero", mas isso causou estranheza e foi retirado, já que eram empréstimos espanhóis, como se pode ver na página 22 da Proposta. A sugestão de retirada foi de um linguista espanhol. Essa solução já não aparece na Convenção de 1999».

La berdade ye que na Cumbençon nien sequiera se amenta nesse assunto. Para quien nun ten acesso a la Proposta de Convenção Ortográfica Mirandesa, eiqui queda l que alhá se diç, a p.22, subre este assunto, antregrado nun apartado dedicado a «Grafias estrangeiras e adaptadas»:

«GH
Este dígrafo representa um som fricativo velar surdo, que corresponde ao j do castelhano e surge em empréstimos dessa língua (rogho).»

Cuido que ye amportante fazer eiqui un ambentairo cumpleto dessas palabras, para bermos la amportança relativa desses casos. Eiqui quédan ls eisemplos que se me lhémbran, cumbidando la quadrilha a acrecentá-los:

biejo
(chamadeiro i nomeada dua família de Sendin)
manijero
miaja
potejada
regajo

Ne l dicionário que tengo benido a screbir cun José Pedro Ferreira tenemos adotado la scrita solo cun «h», cumo sendo aspirado, yá que solo cun esse sonido aparece ne l meio daqueilhas palabras, yá que fuora desso ou aparece amj ampeço de palabra ou ne ls grupos «nh» i «lh». Na altura an que tomemos essa decision çcoinciemos que la Proposta habie ido pul camino arriba apuntado.
Quede tamien eiqui registrado que José L. de Vasconcelos nun trata este tema, al menos nun me dei de cuonta que sequiera amentasse nel.



quinta-feira, 7 de maio de 2009

Pornome pessonal le / les




Fala Ana Maria ne l plural de pornome pessonal andireto le /les, aperponendo que serie buono que se screbira les na 3ª pessona de l plural, pus esso facelitarie las cousas.

Quiero eiqui solo lhembrar l que ten sido screbido subre esse assunto, yá que la Cumbençon nada diç. José Leite de Vasconcelos an Estudos de Philologia Mirandesa, I, 352, solo apersenta las formas le, l'. Mas na nota 1 dessa fuolha diç l seguinte:
«O Sr. Bernardo Fernandes Monteiro, que é da Póvoa, emprega na sua traducção do Evangelho, o plur. les, ex.: dixules (dixo-les), in Reporter, n.º 1512; fazendo-les,ibidem, n.º 151, etc. - A informação que eu colhi em Miranda é que le (l') tanto se emprega no singular como no plural, o que tambem succede na lingoagem popular portuguesa. Influiria no Sr. Bernardo Monteiro o lhes da lingoagem portuguesa culta?»

You mesmo yá screbi subre l mesmo assunto an www.sendim.net [curso de l SAL - 1º anho, classe n.º 13], defendendo que solo se usa la forma le.

L que agora puodo acrecentar ye que la custrucion cul plural an les nunca la oubi an dies de mie bida. Yá que Ana Maria solo apersenta l eisemplo de Tortulha, you cumbido-lo a ber se esse uso ye anganho ou se ye mesmo assi an San Pedro de la Silba, de adonde ye natural. Stou cumo José Leite de Vasconcelos, se esse uso nun será anfluença de l pertués, l mesmo ye dezir, nien sei se eisiste an mirandés. Mas nesta cousas hai que ir cun calma i ye por esso que fui criado este blogue, para çcutirmos todo i tenermos mais anformaçon subre la lhéngua. De modo que cumbido las pessonas a dezíren qual ye l uso - se le, se les - an sues tierras quanto a las seguintes frases ou noutras aparecidas:

- (you) dei-le(s) un doce a Juan i a Marie
- ls pais dórun-le(s) un doce als filhos Juan i Marie.
- quando beio ninicos fago-le(s) siempre muita fiesta.
- als gouleses nunca le(s) caiu l cielo anriba la cabeça.
- l pai nun le(s) dou pan als filhos, mas dou-le(s) carino.
- se le(s) chamares denomes a las ties de Malhadas, eilhas nun gústan.
- als garoticos, ls arrebuçados sáben-le(s) siempre bien.




terça-feira, 5 de maio de 2009

Artigo defenido masculino



L artigo defenido masculino mirandés fui tratado por José Leite de Vasconcelos an Estudos de Philologia Mirandesa, I, pp. 357-60. Tamien la Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa, pp. 29, trata l tema, retomando ls mesmos termos de la Proposta de Convenção Ortográfica Mirandesa, pp. 29-30, que assentaba an José L. de Vasconcelos sien traier nobidade.

Anque José Leite de Vasconcelos (
op. cit. p. 360) fale de la forma los = lus, nun mos dá la sue eisata giografie, l que amostra que le faltaba anformaçon. Diç assi: «Em sendinês diz-se no sing. l, como no mirandês da raia e do centro, mas no plural ouvi dizer los = lus, forma que em verdade tambem por vezes se ouve nas localidades onde normalmente se diz ls.» I an nota acrecenta: «O Sr. Bernardo Fernandes Monteiro, que é da Póvoa, escreve
los na sua traducção dos Evangelhos (vd. Revista de Educação e Ensino, IX, 152 sqq.). O mesmo auctor, noutros lugares, escreve porém indifferentemente los e les; vid. a citada Revista, XI, 160 sqq.»

Sabemos hoije que, para alhá de las apersentadas ne ls sítios citados, (l / ls, le /les), l artigo defenido masculino apersenta tamien las formas:
- lo / los an bárias (nó an todas) aldés de la raia, cumo Cicuiro, Custantin i Paradela i hai que las eidenteficar de modo cumpleto, pus cuido ser ua caratelística de l falar raiano de hoije; tamien an Sendin yá fui un fenómino corriente, mas hoije ye mais ralo, sendo quaijeque solo ousadas las formas l / ls;
- al / als nun grande númaro de aldés de la zona centro, cumo San Pedro, Malhadas, Zenízio, Dues Eigreija [l que parece andicar tener habido eibeluçon zde l tiempo de JLV ?!] mas tamien de la raia cumo Samartino, i outras que hai que eidenteficar de modo cumpleto.


Esta çcriçon ye amportante, tenendo que ser cumpletada cul nome de las aldés i outras caratelíscas de las formas ousadas, yá que la Cumbençon ten que las tener an cuonta i splicar, tamien an relaçon a eilhas, la seluçon ou seluçones adotadas.
Spero que outras pessonas cuntínen esta apersentaçon cun nuobos dados, prencipalmente quanto a la forma que se usa an cada aldé.

Para alhá de las obras arriba citadas puode tamien ber-se: Tierry (16/04/2009) i Amadeu Ferreira
(«L artigo an mirandés». Classe 008 de l Curso de Mirandés de l SAL, 1º anho, 05/11/2006).

Amadeu Ferreira