terça-feira, 8 de Dezembro de 2009

Cumo screbir an mirandés ciertos nomes strangeiros ?


Nun artigo que pus onte, die 7 de Dezembre, an linha ne l site Froles Mirandesas subre l eitnomusicólogo de ourige corsa i por cunseguinte francesa tamien, Michel Giacometti, an que aperpunie eiditar na Wikipédia la berson mirandesa de l artigo yá eisistente subre essa personalidade an pertués, apareciu outra dúbeda : cumo transcrebir l nome de l’atual capital de la Córsega de l Sul, la cidade adonde naciu an 1929 M. Giacometti cumo tamien, diga-se de passaige, l amperador Napoleon Bonaparte: "Ajaccio" cumo an francés ou mesmo an pertués sabendo que la grafie « cc » corresponde an francés por eisemplo als dous sonidos [ks]; ou cumo aperpuso pula cierta Amadeu Ferreira « Ajacio » cun solo un « c » ?

You yá sabie purfeitamente que essa grafie "cc" nun se usa normalmente para trancrebir palabras an mirandés mas l nome dessa capital de la Córsega de l Sul, ilha de l Mediterráneo atualmente administrada pula França, ye antes de todo strangeiro i nó mirandés. Cumo saber anton i tener la certeza que un nun s’anganha quando tenta transcrebir essa palabra an mirandés subretodo que la palabra tamien ten ua pernúncia corsa, defrente por acaso de la francesa mas defrente tamien daqueilha que aperpuso « l tradutor » (cumo diç l nuosso amigo Cristóban Pires que tamien mos ajudou a eiditar l artigo subre Giacometti na Wikipédia ou melhor na Biquipédia yá que las letras « w » i « k » tamien nun se úsan para screbir palabras an mirandés seguindo las regras de la Cumbençon a nun ser palabras de ourige strangeira precisamente cumo esso stá assinalado na p. 15 cun eisemplos de palabras cumo km, kg, TV, Varsóvia, vianense, whisky, Wagner… i you acrecentarie mais nomes cumo por eisemplo Alberville, cidade situada ne ls Alpes que recebiu hai uns anhos ls jogos olímpicos de Eimbierno)... l « tradutor » que debe de ser, penso, Amadeu Ferreira.

I yá agora la pernúncia an lhéngua corsa (lhéngua tamien regional i menos minoritaira que l que un puode pensar) qual ye ? (I para esso tamien you tube que ir a saber de anformaçones... tal i qual cumo fizo l nuosso Amigo Cristóban Pires) :
An lhéngua corsa, l nome de la cidade adonde naciu Giacometti i afinal tamien Napoleon scribe-se assi : "Aiacciu" (cun “cc” tamien por cunseguinte) i la pernúncia parece ser esta: [ajatʃo] cun esta splicaçon que tamien ancuntrei: “Pour avoir le son [ʧ] devant a, o, u, on intercale un "i" qui ne se prononce pas » (i traduzido para mirandés : Para tener l sonido [ʧ] delantre de a, o, u, pon-se un "i" que nun se pernuncia )

Cuncluson : l sonido a que corresponde la letra « c » caso un decida screbir « Ajacio » assi an mirandés nun corresponde nien a la pernúncia corsa, nien a aqueilha que se usa an francés nien normalmente a la de l pertués senó nun beio qual serie la outelidade de mantener ls dous « cc » tamien an pertués. Quier esto dezir que cun « Ajacio » screbido assi, un decide amirandesar la palabra até de l punto de bista fonético.

Por acaso, you nun sabie cumo se pernunciaba an corso l nome dessa capital de la Córsega de l Sul subretodo na medida an que nunca cheguei até agora a besitar essa ilha mas lhembrei-me de l nome dun queiso afamado feito tamien nessa ilha, l « brocciu », sabendo que la palabra se pernuncia na redadeira sílaba cun estes sonidos [ʧu], ls mesmos afinal que para la palabra « Aiacciu” screbida assi an corso.
I puodo-bos dezir mais ua cousa. Esse queiso, l « brocciu », debe de ser mais que buono cumo yá ua beç cheguei a eimaginar quando bi un die un jornalista culinairo apresentar ua receita realizada na Córsega cun « brocciu » precisamente, nun canal de la telbison francesa. Mais que buono... quier dezir que mesmo an francés esse queiso solo puode ser chamado « brocciu » mas «brocciu » cun [ʧu] na redadeira sílaba! Porque l « brocciu » sien [ʧu] até an francés nun puode ser « brocciu »! Nun sei l que ye!

Anton an relaçon a la ourtografie que debemos de adotar an mirandés : «Ajaccio »ou «Ajacio » ?

Hai que pensar bien !

domingo, 22 de Novembro de 2009

"Truquesas" i "Tejeiras": nomes sien singular?



La question que Ana Fernandes eiqui puso, ye amportante, cumo son todas las questiones relatibas a la nuossa lhéngua. You nunca habie pensado nessa question, yá que para mi la prática de la lhéngua era clara, quier dezir, essas palabras que eilha apersenta [tejeiras i truquesas] nunca las oubi ne l singular. Pensando un cachico mais subre l assunto, deixo eiqui algues pequeinhas notas que talbeç puodan ajudar, talbeç nó, mas que éran algo grandes para poner an comentairo al testo de Ana.

1. Cuido que las palabras que solo se úsan [stou a falar de l uso de la lhéngua] ne l plural, ténen a ber cun cousas / objetos que son cumpuostos de dues partes. Mas trata-se de pares de que ye feita ua cousa an que sous dous cumponientes, cada un deilhes tomado a parte, nun fázen sentido ou son yá outra cousa cun outro nome.
a) tejeiras, truquesas, atafales
Cada ua de las partes desses oubjetos nun eisiste de modo a formar ua cousa que faga sentido.
Nestes casos, l singular ten sentido lógico [i até eiqui nunca fui de lógica que you falei, mas solo de l uso de la lhéngua], mas hai que tener cuidado puis el yá nun quier dezir ua cousa, cumo ye la regra, mas metade dessa cousa, ua pieça que debide essa cousa al meio. Assi, quando se diç: ua alforja, ye dua metade de las alforjas que stamos a falar i por ende afuora. Esso quier dezir que inda quando ousamos l singular, caso l admítamos, nunca ye dun oubjeto desses que stamos a falar, mas de la sue metade que nunca eisiste de modo andependiente. Puode-se ousar esse singular? Claro que puode, mas yá nun stamos a falar dua cousa, mas solo de la sue metade.
An pertués, por eisemplo, ye defrente, yá que se usa l singular para senificar esse objecto cumpleto (tesoura, torquez, etc.), l que ye mui defrente de l uso mirandés.
b) alforjas
Cumo ye sabido, uas alforjas ténen un saco de cada lhado a que se le chama alforja. Cumo se puode ber, ye la metade de l oubjecto que stá an cousa, cada un de ls sous cumponientes, que nunca faç ua cousa andependiente, puis ende yá tenerá outro nome [cumo tal, saco].
Seia cumo fur, al cuntrário de l dezido an a) eiqui usa-se l singular, yá que cada ua de las sues partes puode tener outonomie funcional [mas nó ountológica], cumo se puode ber de l seguinte eisemplo: quando iba a regar la huorta las alforjas stában-se-me siempre a caier, porque lhebaba l balodo nua alforja i l sacho para mudar ls sucos na outra.
c) cestos sterqueiros, augadeiros
Diç-se sterqueiro de qualquiera cesto ousado ne l campo: portanto eiqui l singular faç sentido, mas yá ye outra cousa, yá nun se le puode chamar cestos sterqueiros cul balor dua sola cousa. Mas tal cumo an alforjas tamien se puode ousar l singular para dezir cada cesto, mas ende yá ye outra rialidade.

2. Hai pares de cousas an que cada un de ls sous cumponientes faç sentido i puode eisistir solo por si. Eisemplos antre muitos outros:
narizes [ls dous buracos de l nariz], oureilhas, piernas, braços, etc. etc.
Ende yá nun hai porblemas, yá que l par ye formado de dues cousas, de modo que nun se puode dezir que l singular seia metade dua outra cousa. Cada cousa ten andebiduialidade própia.

3. Hai inda outros casos [i deilhes solo eiqui deixo nota sien aperfundar muito] an que l pertués gusta mais de ousar l singular cul sentido de coletibo i l mirandés gusta [usa esta palabra tenendo an cuonta l uso de la lhéngua] mais de ousar l plural ou anton l nome cun un adbérbio de quantidade antes [cumo tal MUITO]. Bou a deixar eisemplos para eilustrar:
Mirandés: astanho ls frajones granórun bien; las patatas stan mui caras; a cumo pedis pulas patatas?
Pertués: este anho o feijão bagou bem; a batata está muito cara; quanto pede pela batata?
Mas esto son causos talbeç a pedir mais ampeinho i tiempo.

Amadeu Ferreira




domingo, 15 de Novembro de 2009

“Truquesas” i “tejeiras” : nomes sien singular ?



Nun de ls poemas que screbi ne l Froles Mirandesas, ne l die 15 de l més atrasado, cul títalo « Ua truquesa i uas tanazes mercadas na feira de ls Grazes », fui preciso tomar ua decison : screbir (i tamien dezir) « truquesa » (ne l singular) ou aceitar pul cuntrairo la aperpuosta de Amadeu Ferreira de dezir mas ye « truquesas » dando para esso dous argumientos, un deilhes sendo la presença atestada de la palabra solo ne l plural, ne l dicionairo de l padre Moisés Pires...
Aprobeito este spácio cumo el me sugeriu de fazer para abrir l debate, apersentando zde yá l resultado de las mies ambestigaçones para dezir depuis qual la mie cuncluson :

Purmeira cousa : parece ampossible que un home só (L padre Moisés Pires ou outra pessona qualquiera) mos puoda dar ua repuosta a todas las dúbedas que podemos ancuntrar durante ua bida anteira para saber cumo debemos falar i screbir ua lhéngua ; por outro lhado, parece eibidente que un dicionairo para ser un berdadeiro dicionairo ten de ser l fruito de l trabalho nó dua pessona só mas de toda ua eiquipa custituída tamien por lhenguistas i lhenguistas specializados an lexicologie i lexicografie.

Ye por esso que podemos i debemos ir mais loinge na reflexon subretodo que ua lhéngua tamien eibolui…

Por eisemplo, se furmos a ber qual la eitimologie de « truquesa(s)», daprendemos que essa palabra ben de l francés antigo (ancuntrei essa andicaçon ne l dicionairo de Aurélio Buarque de Holanda Ferreira de la Academie Brasileira de Lhetras eilaborado por un númaro amportantíssimo de specialistas); de la palabra « turcoises » cul sentido de « tanazes turcas », ua forma antiga correspondiente al femenino de « turc » (turco) i por esso mesmo tamien m’antressou saber (yá que l francés ye tamien ua de las lhénguas que mais falo) mais cousas subre essa palabra mirandesa d’ourige francesa que ampregamos inda hoije mas que an francés atual se traduz l mais de las bezes cula palabra « tenaille(s) » que se amprega tamien quaije siempre ne l plural...

Daprendi por outro lhado que inda eisiste assi i todo ne l francés atual la palabra « tricoise(s)» que muitos dicionairos i gramáticas andícan tamien solo ne l plural mas que tamien bi scrito ne l singular aqui mesmo na anternete, por eisemplo mas nun só, an ciertos catálogos de benda de ferramientas specializadas yá que essa palabra an francés sirbe eissencialmente para designar ua catadorie de truquesas que outelízan por eisemplo ls ferradores (an francés : les maréchals-ferrants) quando quieren arrancar pregos i ferraduras yá gastas ne ls cascos de ls cabalhos…
Ne l francés corriente i ne l die a die cumo yá cheguei a dezir usa-se mas ye la palabra « tenaille(s) » que cumo outras, cumo « ciseau (x) » [tejeira(s)] por eisemplo, se amprégan tamien subretodo ne l plural…
Mas nun só !

Passa-se que ancuntrei tamien splicaçones que me chamórun l’atençon nua de las gramáticas mais amportantes de la lhéngua francesa que me pareciu antressante transcrebir aqui i que fui screbida pul gramático belga Maurice Grevisse (Le bon usage : grammaire française, na 12a eidiçon, de 1991, que ye la que you tengo an casa i que yá habie sido ampliada zde la eidiçon anterior pul genro André Goose), sabendo que l outor era, nun será talbeç einútele dezi-lo tamien, filho de ferrador…

Cap. 495, p.821, cul títalo de « Nomes sien singular » ; ye ende que aparece ua lista de palabras i antre eilhas : « tricoises ». Mas l outor diç assi i todo ne l fin desse capítulo: « alguas destas palabras (i neste caso, nun pon categoricamente de lhado la palabra « tricoises ») amprégan-se por bezes ne l singular na lhiteratura, seia por arcaísmo, seia por regionalismo, seia por simpres deseio de oureginalidade ou tamien por çcuido. » (An francés : « Certains mots de la liste ci-dessus se rencontrent parfois au singulier dans la littérature, soit par archaïsme, soit par régionalisme, soit par simples désir d’originalité, ou encore par inadvertance. »)

I mais adelantre, ne l cap. 498 cul títalo « Nomes ampregados andiferentemente ne l singular i ne l plural », a perpósito de la palabra que se usa corrientemente an francés hoije an die i que corresponde a truquesa(s) an mirandés : « tenailles » a perpósito de la qual l outor splica que tamien eisiste ne l singular, forma oufecialmente admitida pula Academie Francesa i dá bários eisemplos straídos de obras lhiterárias de outores franceses antre ls quales estes dous:

- […] tirant […], à l’aide d’une grosse TENAILLE, un fil de métal noir, qu’elle passait dans les trous d’une filière fixée à l’étau (Emile Zola, l’Assomoir, 1877)

- Victor [le maréchal-ferrant] pinça le bout de chaque onglon avec la TENAILLE (Robert Sabatier, Noisettes sauvages, 1996, p 30)

I tamien para CISEAU / CISEAUX (tejeira /tejeiras)
- Une robe dont le corsage qui avait reçu un coup de CISEAU de trop […] (Victor Hugo, Les Misérables, IV, 1862)

Por todas estas rezones que mencionei, acho que tenemos que cuntinar a oubir por acaso (Cumo tamien sugeriu de fazer Amadeu Ferreira) las pessonas a falar… an Sendin que ye la nuossa tierra de ourige cumo tamien ne ls outros sítios adonde se fala Mirandés ...

I para dezir la berdade, a mi nun m’admirarie se oubíssemos tamien dezir…

Truquesa… palabra mirandesa !
Tejeira… i de que maneira !

Ye por esso que depuis de heisitar assi i todo, bou a fazer aqueilho que nunca fiç até agora : bou a tornar a poner « truquesa » (ne l singular) ne l miu poema anque Amadeu Ferreira me l tubisse yá corregido mas dando-me a antender antretanto que aceitaba la eideia que, se quejisse, podie guardar la palabra « truquesa » ne l singular.

Nun ye la fin de l mundo un amponer tamien un cachico las sues scuolhas i oupeniones… Cumo tamien refletir nunca fizo mal a naide !




domingo, 18 de Outubro de 2009

sufixos mirandeses -ança / áncia


Pa l porblema que fui puosto hai cachico pul porsor Amadeu cuido que nun hai ua splicaçon, ua regra simples. Mas cuido que estas bárias posseblidades antre áncia/ança son malas i hai nesto todo anfluéncias, claro stá de l Pertués, pa adonde se admite las dues heipoteses. Criei un quadro a partir de palabras pertuesas ponendo delante la possible palabra mirandesa mantenendo i trocando l sufixo. Las heipoteses que you scriberie stan a berde, las que you cuido que son ampossible stan a burmeilho i las azules las que a la purmeira bista me parece que son mais "aceitables". Conclusones? Ye que nun hai ua regra, un padron ouniforme. Mas peç-me que ye perferible ousar palabras cul sufixo defrente de la palabra oureginal pertuesa ne ls causos an que ambas las formas parécen aceitables (por eisemplo ye perferible Fráncia a França). Yá que França será anfluéncia de l Pertués.



Pertués | Mantenendo l Sufixo | Demudando l Sufixo


Palabras Pertuesas acabadas por “ança


Balança – BalançaBaláncia

Bragança – BergançaBergáncia

Cobrança Cobrança Cobráncia

Fiança – FiançaFiáncia

França – FrançaFráncia

Herança – HardançaHardáncia

Lembrança – LembrançaLembráncia

Liderança – LiderançaLideráncia

Matança – MatançaMatáncia

Mudança – MudançaMudáncia

Pança – PançaPáncia

Poupança – PoupançaPoupáncia

Segurança – SigurançaSiguráncia

Vingança – BingançaBingáncia

Vizinhança – BezinançaBezináncia


Palabras Pertuesas acabadas por ância


Alternância – AltarnánciaAltarnança

Ambulância – AmbulánciaAmbulança

Vigilância – BegilánciaBegilança

Distância – ÇtánciaÇtança

Elegância – EilegánciaEilegança

Ganância – GanánciaGanança

Ignorância – EignoránciaEignorança

Importância – AmportánciaAmportança

Militância – MelitánciaMelitança

Substância – SustánciaSustança

sábado, 17 de Outubro de 2009

Ls sufixos mirandeses -ança / áncia



Hai palabras mirandesas que acában culs sufixos -ança / áncia, an que hai algue ancerteza yá que a las bezes oubido / lido las dues formas. Serie antressante trocar eideias subre esso. Dexo eiqui las palabras screbidas tal i qual cumo las tengo oubido, sperando oubir las buossas oupeniones, justeficadas se possible. Tamien podereis apersentar outros eisemplos.


baláncia
Bergáncia, Bergança
cobráncia, cobrança
Fráncia, França
lhembráncia
matáncia
mudança
bingança
abundança
ambulança
amportança
çtáncia (mais ousado ye la palabra lunjura)
eicelença
eignorança
ganáncia
melitança, melitáncia
stáncia
sustança, sustáncia

eilegança, eilegáncia
ourdenança




sábado, 10 de Outubro de 2009

tele-, tel-, teli-, ter-


Cuido que l porblema que pon Cristóvão ye amportante i nun mos podemos quedar solo por ua ou dues palabras mais ousada, mas tenemos de achar ua seluçon giral para todasw las palabras que son cumpuosta cul prefixo griego tele- [de l griego τελε, eideia de çtante, loinge].

Hai algues palabras yá mui quemuns i que yá antrórun na lhéngua i an relaçon a essas cuido que debemos de respeitar las bárias formas que son ousadas tel-, teli-, tele-, ter-, cunsante ls casos. Nesse sentido debemos poder dezir:
- telbison, telbisor, telbisibo ou terbison, terbisor, terbisibo;
- telfone, telfonar, telfónico, telfonista ou telifone, telifonar, telifónico, telifonista ou inda terfone, terfonar, terfónico, terfonista;
- telgrama ou teligrama; telégrafo, telgrafar [teligrafar], telgráfico [teligráfico], telgrafista [teligrafista];
- telmoble ou telemoble;
- telscuola ou telescuola ou telescola];
- telenobela.


Cumo puode ber-se, la tendéncia ye para ousar tel ou tele [neste caso l e será dezido cumo mudo]. L que aperpongo ye que seia essa la forma ousada para outros casos menos ousados na lhéngua, mas que tamien percisa deilhes. Bi l Dicionário de la Academie de la Lhéngua Sturiana i usa siempre la forma tele-
Deixo eiqui alguns eisemplos, que puoden ser acrecentados, screbidos cunsante you mesmo ls digo.
- telpatie, telpático;
- telfonie;- teletesto;
- telspetador [outra forma: telespetador];
- telscópio, telscópico;
- telequemunicaçon;
- telférico;
- telex.


Agora dezi tamien bós l que achais.

domingo, 4 de Outubro de 2009

Tel- ó teli-



An Pertués hai palabras cul perfixo "tele" benido de l griego i cul sentido de "çtante".

L porblema ye que an mirandés este perfixo nuns causos ye tratado de modo defrente doutros. Yá bi screbido "TELbison" mas "TELIfone". Ye aceitable screbir "TELIbison" ó "TELfone"? Na mie oupenion l ampeço "tele" debe siempre quedar eigual. Assi cume debe quedar anton este perfixo?



domingo, 12 de Julho de 2009

au- ou ou-?



Palabras cun au- léien-se ou- quando esta sílaba nun ye tónica. Cumo hemos de screbir? Yá bi screbido de la dues maneiras. Eiqui quédan alguns eisemplos de palabras, anque haba mais. L purmeiro grupo ye de palabras formadas zde «auga», mas l segundo grupo ten outras ouriges.



augachado / ougachado

augachal / ougachal

augachar./ ougachar

augaçada / ougaçada

augadeira / ougadeira.

augadielha / ougadielha

augado / ougado

augamiento / ougamiento

augar / ougar

augardiente / ougardiente

augariço / ougariço

augarielha / ougarielha

augarraç / ougarraç

augazileiro / ougazileiro

augueira / ougueira


autonomie / outonomie.

aumentado / oumentado

aumentador /oumentador

aumentar / oumentar

aumentatibo / oumentativo.

aumento / oumento

autentecidade / outenticidade.

autenticar / outenticar.

auténtico / outêntico.

autorizaçon / outorizaçon

autonomie / outonomia.

autonomizar / outonomizar.

autónomo / outónomo.

autor / outor

autoridade / outoridade.

autorie / outorie

autorizar / outorizar.

autuar / outuar


pauliteiro / pouliteiro




domingo, 21 de Junho de 2009

-ai- ou -ei-?



Cuntino cula lista de casos an que la scrita ten que ser stablecida por cumbençon. Este blogue nun fui criado para botar abaixo la Cumbençon, mas pa la defender i quien tubir dúbedas que bai a ber las regras i que beia que regras síguen ls testos eiqui screbidos. Çcutir ye ua cousa buona, i esso ajudar a purparar l terreno para un die, quien de dreito, stablecer las nuobas regras de la Cumbençon, que bien falta faç ser rebista i zambolbida.


Hai algues palabras an que l ditongo –ai- átono se lei –ei-. Uas pessonas scríben dua maneira i outras doutra, mas hai que stablecer ua regra. Eiqui deixo ua lista ancumpleta de palabras adonde esso se passa, habendo que tener an cuonta las deilhas deribadas. Quien tubir outras a acrecentar, que las acrecente. Seia qual fur la forma de scrita que se benga a decidir, haberá siempre que fixar l balor cierto de l sonido desse ditongo, i esso nun stá feito na cumbençon.


abaixar – abeixar

ancaixar – anqueixar

ancaixar – anqueixar

ancaixelhar – anqueixelhar

ancaixonar – anqueixonar

angaiolar - angueiolar

apaixonado – apeixonado

caiata – queiata

caiatada - queiatada

caiato – queiato

caixeiro - queixeiro

caixon – queixon

caixote – queixote

gaitada – gueitada

gaiteiro – gueiteiro

gaiuola – gueiuola

paixarico – peixarico

paixarina – peixarina

paixon – peixon

paizanice – peizanice

paizano – peizano



quarta-feira, 3 de Junho de 2009

Scrita de palabras: que- ou co-? (2)

Cuntinando cula lista an que la scrita tem alternado antre co- i que- yá que esta última ye la pernúncia mais ousada an mirandés (se la sílaba fur átona, pus se essa sílaba fur tónica lei-se siempre co-).



(eico-) – (eique-) [prefixo]

eicológico – eiquelógico; eicologie – eiquelogie; eicologista - eiquelogista

eiconomicista – eiquenomicista; eiconómico - anquenómico; eiconomie - eiquenomie; eiconomista – eiquenomista; eiconomizar - anquenomizar.

colocaçon – quelocaçon; colocar - quelocar.

colómbia - quelómbia
columbiano - quelumbiano.

colónia – quelónia; colonial – quelonial; colonialista – quelonialista; colonialismo – quelonialismo; colonizaçon – quelonizaçon; colonizador – quelonizador; colonizar –quelonizar; colono - quelono.

coloquial – queloquial; colóquio – quelóquio;

color – quelor; colorado – quelorado; colorar – quelorar; colorido – quelorido; colorir – quelorir;

comandante – quemandante; comandar – quemandar; comandita – quemandita; comando – quemando; comendador – quemendador;

comédia – quemédia; comediante – quemediante;

comemorar – quememorar; comemoraçon – quememoraçon; comemoratibo – quememoratibo;

comenéncia – quemenéncia; comenenciudo - quemenenciudo.

comentador – quementador; comentário – quementário; comentar – quementar; comentarista - quementarista.

comer – quemer; comeres - quemeres

comercial – quemercial; comercializaçon – quemercializaçon; comercializar – quemercializar; comerciante – quemerciante; comerciar – quemerciar; comércio – quemércio

comitiba – quemitiba

comober – quemober; comobido – quemobido; comobiente - quemobiente.

comodato – quemodato; comodatário – quemodatário;

comodidade – quemodidade; comodismo – quemodismo; comodista – quemodista.

comodoro - quemodoro.

comungar – quemungar; comunhon - quemunhon.

comunicaçon – quemunicaçon; comunicado – quemunicado; comunicar – quemunicar; comunicatibo – quemunicatibo; comunidade – quemunidade; comunicador – quemunicador; comunicante - quemunicante.

comum – quemun; comunista – quemunista; comunismo – quemunismo; comunitário - quemunitairo.

comutaçon – quemutaçon; comutatibo – quemutatibo; comutador - quemutador.

ancomienda – anquemienda; ancomendar – anquemendar;

ancomodar - anquemodar.



domingo, 31 de Maio de 2009

«Ua bariedade de Lhionés…»



Ne ls anhos uitenta tube que daprender quaije de cor (mas ne l bun sentido) l que un de ls mius porsores de faculdade an França, chamado Paul Teyssier, habie nun solo screbido cumo tamien eiditado nua Histoire de la Langue Portugaise / Stória de la Lhéngua Pertuesa (Presses Universitaires de France, col. Que sais-je ?), lhibro que chegou a ser traduzido para pertués i que passou a ser ua refréncia até an Pertual, se calha inda hoije. Dei-me de cunta desso quando assisti an Coimbra tamien, ua beç, a un curso çtinado a studantes i porsores strangeiros de bários países de l mundo i que era dado na altura por ua moça porsora que alhá ansinaba.

Mas nun starie aqui a falar nesso se por acaso nesse lhibrico, que custitui antretanto ua mina d’anformaçones subre la formaçon i l’eiboluçon de l Pertués al lhargo ls seclos, nun houbisse tamien alguas refréncias al lhionés, a Miranda i a Sendin (antre outras tierras) i a la lhéngua que alhá se fala (ua « bariedade de lhionés » mas sien que l outor le chegue a dar un nome berdadeiramente) cumo tamien, anque eissencialmente para citar l nome, a José Leite de Vasconcelos.

Assi i todo, talbeç essas splicaçones que chegou a dar esse miu porsor, hoije yá falecido, tamien mos puodan ajudar a fazer sugestones i a ancuntrar melhores soluçones ourtográficas (se por acaso eisísten) pa la scrita de la nuossa Lhéngua que satisfágan la maiorie yá que ye esso tamien l que procuramos aqui fazer.

N.B. Esta mie traduçon ye feita a partir de l testo oureginal, an francés, na eidiçon de 1980 : la única de que çpongo de momento.

1) p.29-30, ne l capítulo antitulado «L galaico-pertués (de 1200 a 1350)», subre ls decumientos oufeciales i pribados que fúrun screbidos na altura i que chegórun até nós, diç Paul Teyssier : «L.F. Lindley Cintra analisou ls " foros " de Castelo Rodrigo, tierra que queda a nordeste de la Guarda, que pertencie nesse tiempo al reino de Lhión. Esses "foros" dátan de la segunda metade de l seclo XIII. Fúrun screbidos nua lhéngua adonde l galego se mistura cul lhionés. Esta circustáncia splica-se porque ls reis de Lhión, Fernando II (1157-1188) i Fonso IX (1188-1230), que habien ancuntrado la region zerta na altura de la Recunquista, la poboórun outra beç cun quelonos oureginairos de la Galícia. Fenómenos armanos dében de haber eisistido an muitos outros lhugares. Un eimagina anton facelemente ls processos por que las misturas de populaçones lhougo apuis la Recunquista lhebórun pa l Sul ls falares galaico-pertueses de l Norte. »

2) p. 30 (a perpósito de la grafie de l galaico-pertués que talbeç tamien tenga anfluenciado ciertas scuolhas gráficas que fúrun feitas an relaçon al Mirandés até na altura de l’eilaboraçon de la Cumbençon, an 1999) : «Ye na segunda metade de l seclo XIII que se fúrun stablecendo ciertas tradiçones gráficas. L teçtamiento de Fonso II (1214) outeliza yá «ch» para dar cuonta de la africada [tš], ex. Sancho, chus – cunsoante defrente de [š] pa la qual ye reserbada la grafie "x": esse "ch" ye d’ourige francesa, i yá serbie an castelhano cul mesmo balor. Para " n palatal" i "l palatal" só ye depuis de 1250 que aparécen las grafies "nh" i "lh", ex. gaanhar, velha, que son de ourige probençal. L til (~) sirbe muita beç para andicar la nasalidade de las bogales que tamien puode ser repersentada por ua cunsoante nasal, ex. "razõ" ou "razon".»

3) p. 48, Cap. III, «L pertués ouropeu: de l seclo XIV als nuossos dies», a perpósito de gramáticos, lexicógrafos i filólogos, ye assi que Paul Teyssier acaba esse subcapítulo: «Ne l que diç respeito a la filologie científica, esta fui antroduzida an Pertual na segunda metade de l seclo XIX. L einiciador fui Francisco Adolfo Coelho (1847-1909). Fui eilustrada, antre outros, por Aniceto dos Reis Gonçalves Viana (1840-1914), fundador de la fonética pertuesa, por Carolina Michaëlis de Vasconcelos(1851-1925) i por José Leite de Vasconcelos (1858-1941).

4) p. 49, cap. III, «L território de l pertués ouropeu» : «Hai alguas zonas an que la frunteira lhenguística nun corresponde a la frunteira política: ne l Norte, an Ermisende (porbíncia de Çamora) fala-se ua bariadade de pertués. A Leste de l çtrito de Bergáncia, de l lhado pertués de la frunteira, an Riodonor, Guadramil, Miranda i Sendin, fala-se ua bariedade de Lhionés. […]
Pertual ye un paíç que eignora ls problemas que resúltan, noutros sítios, de la eisisténcia de minories lhenguísticas »



I pronto.
Até inda hai mui pouco tiempo, era solo esto l que sabie, ou pouco mais, acerca de la ourige de la lhéngua que mos trasmitírun ls nuossos pais i abós i que you cumo muitos outros siempre cuntinemos a oubir falar zde l die an que nacimos (You, inda nessa altura, nessas tierras de Miranda) i até hoije, mesmo bibindo ne l Strangeiro, hai mais de quarenta anhos, a mais de mil quilómetros de çtáncia .
Fui esso l que cheguei a daprender an França mas solo quando andube na faculdade (Mui probablemente pouca cousa na rialidade) … mas bastante assi i todo para cuntinar a tener gana de saber siempre mais subre la nuossa lhéngua d’ourige i de ir subretodo mais loinge ne l conhecimiento de l que somos i de l que queremos tamien ser.


sábado, 30 de Maio de 2009

Scrita de palabras: que- ou co-? (1)


Deixo eiqui ua lista de palabras que hai quien screiba cun co- i que hai quien scriba cun que-, nun sendoi l critério firme an relaçon a todas eilhas. Cuido que la lista puode ser oumentada.

Este ye un assunto de que nun trata la Cumbençon de 1999 i que serie buono que todos screbíramos de la mesma maneira.

Cuido que la tendéncia para screbir que- ye que na fala essas palabras se ampéçan cul sonido que.



- quelobreiro – colobreiro; quelobrina – colobrina, quelobron – colobron; queluobra – coluobra; queluobro – coluobro; quelubron - colobron

- quelocaçon – colocaçon; quelocar – colocar;

- quelónia – colónia; quelonial – colonial; quelonislismo – colonialismo; quelonialista – colonialista; quelonizaçon – colonizaçon; quelonizar – colonizar;

- queloquiante – coloquiante; quelóquio – coloquio;

- quelor, color; quelorado, clorado; quelorante – colorante; quelorar – colorar; quelorido – colorido; quelorir – colorir;

- queluna – coluna;

- queluostros - coluostros

- quemandante – comandante; quemandar – comandar; quemandita – comandita; quemando – comando;

- quemédia – comédia;

- quemenéncia – comenéncia; quemenenciudo – comenenciudo;

- quemer – comer; quemeres – comeres; quemido – comido;

- quemober – comober; quemobido – comobido;

- quemun - comun

- quemungar – comungar; quemunhon – comunhon;

- quemunicaçon – comunicaçon; quemunicar – comunicar; quemunicatibo – comunicatibo;

- quemunidade - comunidade

- quercimiento – crecimiento;

- quercunda – corcunda;

- questumeiro – costumeiro; questume – costume;

- questura – costura; questurar – costurar; questureira - costureira;

- quetobelhada – cotobelhada; quetobelheira – cotobelheira; quetobielho – cotobielho;

- quetobia – cotobia.



terça-feira, 26 de Maio de 2009

La fala de Paradela




[Deixo eiqui un testo duas falas de Paradela que podeis oubir ne l curso de mirandés que dei ne l SAL Solo pula análeze de l testo yá se puode ber muita caratelística de la fala dessa tierra i sirbe de ancentiboa a que outras pessonas fágan l mesmo an relaçon a la fala de outras tierras. Mas cumben oubir la fala cun atento, pus hai partes que nun tengo la certeza se oubi bien.
Deixo ua nota quanto al artigo defenido: ne l singular parece ser siempre l [la forma lo solo aparece ousada cumo pornome]; ne l plural aparece los, mas diç de ls. Há de haber ua regra mas inda nun sei qual ye, mas talbeç alguine çcubra ou traia outros eisemplos.]




1. Carbenar la lhana

- Buonas tardes mos dé Dius

- Olhe i anton que andais a fazer? Andais a carbenar la lhana?

- Ando a carbenar la lhana para ber se sou capaç de la filar, mas isto ye tan ruin que nin se carbena nin se fila.

- Olhe, la lhana dá muito trabalho pa la poner assi, ora si?

- Filha da mãe se dá trabalho... Dá trabalho, dá... Inda quando la lhana ye buona, trabalha-se bien, mas quando ye ruin cum’esta nun hai quien la... quien la trabalhe.

- Pois, assi yá la lhabestes, yá la ponistes a anxugar...

- Yá la lhabei, yá la pus a anxuar [caída de l –g-?] , agora stou a carbená-la i nun fago nada, que nun...

- I anton que quereis fazer cun eilha? Algua colcha?

- I tapetes...

- A telar?

- Si

- I acá inda hai quien teça?

- Não, ... ban a ser feitos an Sendin, acho que... nun são pra mi.

- Á, nun son pra bós?!

- Não, isso ye ua mie ua mie sobrina que me los mandou filar.

- Á stá bien...

- I agora a ber se sou capaç de la filar. Nun sei, bamos a ber.


2. A filar

- Olhai, quien bos ansinou a filar?

- ... you lhougo de pequeinha se fila, lhougo de pequerrica. De pequerrica... Mie mai criou trés filhas i todas trés mos fizo trabalhar lhougo de pequeinhas. A filar. Primeiro dábamos tascos de lhino a filar. Apuis íbamos a assoprar l lhume i lhougo, lhougo pegaba, lhougo pegaba nos tascos i lhougo se queimában....


3. Nuites de eimbierno

- Nunca habie bido assi

- Olhai i nas nuites de eimbierno que fazeis?

- L que tenemos que fazer... fazemos meia ou filar i, quando não, stamos alredor de l lhume i fazer las cabras nas piernas

- Stá bien

- I assi nos deimingos [palhatalizaçon tamien ousada an sendinés] salgo [forma berbal que nun eisiste an sendinés] nunca, mas quando era garota si gustaba de salir a beilar nos deimingos [palhatalizaçon tamien ousada an sendinés] i nos sábados nun salis nun se bai a dar ua buolta por ende? Não you si nun

- Beilábades muito?


4. Ls anjos de la glória

Las mulhieres de Aldinoba quando íban anton a lhebar l almuorço als past, als... segadores, dezien pa mie mai: «á Marie Rosa, bien cuntenta andarás, tu tenes ls anjos de la glória cuntio [caída de l –g-, tal i qual cumo an sendinés], an tue casa. Çque bénen las tues filhas para Aldinoba parécen uns anjos de la glória, a cantar por ende.

- Olha que lindo!

- Ban-se las tues filhas dequi [palhatalizaçon tamien ousada an sendinés] pra fuora, pronto nun se bei a naide a cantar, nun s’oube ua alma, nun se... ai...


5. Cantias na fueira

I apuis de nuite, se mos íbamos a deitar, íbamos pa la fueira [caída de l –g-?] de las... de las Aldinoba. Apuis cun eilhas... nós habiemos andado nas minas you i ua mie armana. Sabiemos cantias [caída de l –g-, tal i qual cumo an sendinés] ... Apuis eilhas, cumo mos oubien cantar no campo, çque íbamos pa la fueira [caída de l –g-?]: «Olhai cantai la tal cantia [caída de l –g-, tal i qual cumo an sendinés], cantai esta cantia [caída de l –g-, tal i qual cumo an sendinés], cantai l’outra». Fazien-mos star na fueira [caída de l –g-?] siempre a cantar.


6. La mina

- Los [artigo] homes ye que andában debaixo de la tierra a sacar aqueilhas... aqueilhas... aquel mi...

(...)

- Bós era fuora de la mina, assi nua casa

- Los [artigo] tius, los [artigo] tius ye que la sacában de ls buracos i apuis nós ye que stábamos nos puiales nua casa andrento, de teilha...


7. Aquilho éramos l diabro

- Apuis a cantar i a bater anton aquilho a partir aquel minério. Aquilho éramos l diabro, aquilho para cantigas nós naqueilha altura sabiemos cantigas.

- I apuis a la nuite beniedes de Infainç a pie pa Paradela

- A pie, i íbamos para alhá tamien a pie, lhougo cedo, lhougo... de manhana ... a las uito horas teniemos que ampeçar a trabalhar. A las uito yá stábamos no trabalho.

- Era de sol a sol?

- Si. Soltábamos... aa... nun sei se a las cinco, [palhatalizaçon que an sendinés yá se perdiu] tamien. A las bezes yá benimos de nuite quando era nos dies pequeinhos yá beniemos de nuite para casa i outras... i pula manhana teniemos de salir tamien quaijeque de nuite. Pa chegarmos a la hora, claro.

- La bida era bien mais defícele que agora

- Mas era mi alegre, oi Jasus aquilho nós andábamos tan alegres todas. Éramos très armanos i you nun sei qual éramos la mais alegre. Apuis aqui bien quejidas [berbo querer: forma berbal stranha, mas antressante] cun todo mundo, eiqui las moças fumus siempre mui quejidas [berbo querer: forma berbal stranha, mas antressante] tanto uas cumo outras, nós eiqui [palhatalizaçon tamien ousada an sendinés] ajuntábamos eiqui [palhatalizaçon tamien ousada an sendinés] un rancho de rapazas...


8. Al serano

- ... l serano só mos daba pa la brincadeira [palhatalizaçon tamien ousada an sendinés], apuis casou-se, apuis yá iba ua... ua cunhada daqui la tie Lucina que chamaba tie Luísa i l home deilha i outro se chamaba Lázaro Dius l perdone, morriu ora si yá? I...

- Stubo casado cula Barraqueira

- Esso! [forma tamien ousada an sendinés]


9. Cozina de ricos

I apuis... l serano apuis que cenábamos... stában anton ... estes éran quinteiros... anton lhebabamos daqui [palhatalizaçon tamien ousada an sendinés] la tie Lucinda i la família, i stábamos todos deçque cenábamos aaa... alredor de l lume... ua cozina grande, oulhai cozina de ricos... [palhatalizaçon tamien ousada an sendinés]


10. L trio nun dá nada

- I aora [caída de l –g-?] ando culos burricos yá só por m’antretener.

- Pois, stá bien...

- La bida nun bedes cumo ye...

- Mas inda teneis assi trator pra arar ou arais culs burros.

- Tengo trator, siempre lo [pornome] tube.

- Inda faziedes assi por muito trigo ou çanteno?

- Não, fais-se pouco porque isso tamien nun dá nada. L trio [caída de l –g-, tal i qual cumo an sendinés] nun dá nada.

- Não.

- Quien ten carro passeia, agora quien no lo [pornome] ten cumo you stá acá no lhugar.

- Tanto dá que seia deimingo cumo segunda.

- Todos los [artigo] dies son eiguales, eiqui nun hai difréncia.




[Grabaçon feita por Filomena da Conceição Pires Preto Alonso, an 2004, pa l IDS – Instituto de Desenvolvimento Social, antidade propiatária de ls fexeiros. Ls falantes son dues ties, ua cun 79 i outra cun 85 anhos, dambas a dues sien anstruçon, i un tiu cun 71 anhos i la 4ª classe.

Amadeu Ferreira [trascriçon i ourganizaçon de ls testos]

01 de Nobembre de 2007



domingo, 24 de Maio de 2009

« Sendinés »… ou « MIRANDÉS de Sendin » ???



Ampecei a studar Pertués na faculdade… an França… cun porsores que éran na maiorie franceses i rapidamente las cousas quedórun bien claras :

Nun habie ua lhéngua chamada « Brasileiro » ou outra por eisemplo chamada « Angolano » ou tamien outra chamada « Açoriano » mas si ua i ua sola cun todas las sues bariantes : l Pertués ouropeu, l Pertués de l Brasil (culas sues bariantes tamien : de l Rio de Janeiro, de San Paulo, de l Rio Grande de l Sul, etc.), de ls Açores, de la Madeira, de Angola, i de todos ls outros territórios que fúrun an tiempos quelónias pertuesas, zde l seclo XV i XVI.
De la mesma maneira, l Francés apersenta bariantes ne l sou própio território cumo tamien an bárias regiones i bários países de l mundo; i la mesma cousa tamien se puode berificar cul Spanhol, cul Anglés ou tamien, para citar solo mais un eisemplo, cun lhénguas regionales cumo l Oucitánio que ten tamien las sues bariantes : l Probençal, l Gascon, l Languedociano i mais outras…

Mas, pensaran muitos, l que ye que todo esto ten a ber cul Mirandés ?

L que ten a ber ye que talbeç yá seia tiempo de cunsidrar inda melhor assi i todo qual l antresse de cuntinar a chamar « Sendinés » i ounicamente dessa maneira, essa bariante de l Mirandés falada por acaso ne l Sul de l cunceilho, na bila de Sendin cumo tamien nas aldés próssimas…
Ora la pessona que bos aperpon esta eideia ye sendinesa… chenica de proua cumo nun podie deixar de ser que se puoda aqui falar de la sue tierra… mas cun ganas tamien de ir un cachico mais loinge… talbeç tamien anfluenciada cumo nós todos por este mundo que ye l nuosso ne l qual bibimos hoije i que yá nun ye aquel que chegou a cunhecer inda ne l seclo XIX, por eisemplo, José Leite de Vasconcelos que chegou a distinguir antre las très grandes bariantes de l Mirandés aqueilha a que el tamien dou l nome de « Sendinés »…

La mie oupenion ye esta : de la mesma maneira que hai un MIRANDÉS Raiano (ou de la Raia) i un MIRANDÉS Central, a mi parecerie-me mais lógico i normal (Serie ua forma de houmildade tamien de la nuossa parte, nós Sendineses, cul deseio i la preacupaçon percipal de dar siempre mais fuorça a la nuossa lhéngua) dezir por eisemplo:

« MIRANDÉS de Sendin» ou «MIRANDÉS de Sendin i alredores » para designar essa outra bariante, aqueilha que se puode ousserbar a Sul de l cunceilho, an Sendin, cumo tamien nas outras aldés de ls alredores.

Ana Maria Fernandes




sábado, 23 de Maio de 2009

Notas sobre a queda do -g- em mirandês (4)




Deixo eiqui listas de palabras an que cai l -g- assentes ne l coincimiento que tengo de l sendinés, mas que poderan ser cumpletadas cun dados de outras tierras se la quadrilha ajudar.




1. Lista de palabras em que cai o -g-


abriar
abriadoso
amiado
amiar-se
amio
ampriado
antiamente
antio
arrieirado
arrieirar
artio
barria
barriada
barrieira
bexia
begioso
bia
bior
briada
cantia
castiador
castiar
castio
cumio
cunsio
cuntio
derraiada
einemio
stria
fadia
fedieira
fio
fieira
fieiral
fiico
formia
formieiro
liar
lieira
mia
miar
Miel
Mialito
oubriaçon
oubriado
oubriar
ourtia
ourtiar
oution
perdion
perdieira
perdieiro
postio
rieiro
rodria
sartialho
spia
spiado
spiar
trio
trieira
zbarriado
zbarriar



2. Formas verbais: verbo dezir
dio (1ª pessoa pres. indicativo)
dia, dias , dia, díamos, díades, dían (Pres. conjuntivo)
dia (Imperativo)



3. Toponímia
derraiada (Sendim)
fieiral (Sendim)
perdieira (Sendim)
fuonte de l sartialho (Sendim)
beia (Águas Vivas)




Notas sobre a queda do -g- em mirandês (3)




IV - QUEDA DE –G- DEPOIS DE –U- EM MIRANDÊS


Mirandês............................................Latim
nogueira nuoeira (nozeira – nuoç)......nŭcaria-
tartaruga tartarua, tartua ...................tartaruca (ital.)
Pertual ...............................................Portu + cale-
auga, aua ..........................................ăqua-
augadeira........................................
frauga, fraua......................................fabrĭca-
lugar, luar..........................................locale-
alugar, aluar......................................ad + locāre


Notas:
i. A queda de g nestes casos é menos frequente e, ao menos hoje, não pode ser considerada como regra geral, como já se tem querido sustentar. Talvez o caso mais próximo dessa regra geral seja a fala de Ifanes, pois só aí se verifica a queda do g em palavras como aua, auadeira, fraua, luar, aluar. Esta incidência da queda em Ifanes poder ter a ver a sua colonização por leoneses nos séc.s XIII e XIV o que pode mostrar que o fenómeno foi importado, mas tal não é seguro afirmar-se.
ii. Alvarez Maurin (1994, 238) documenta em documentos leoneses: 1005 nugares, 1039 nugales, 1078 nucale, 1164 nogar.
iii. Mas angurriar de in+rugare, não cai o g.
iv. Sabugo (Alvarez Muarin, 252, documenta a palavra em 972) também não cai o g, do latim sabucus. Também deu sauco, talvez devido à influência do sufixo –uccus, embora Alvar pense que é antes moçarabismo.
v O caso de fabrica é especial e a sua queda é uma excepção, pois o latino –i- é breve. Daí que a queda se deva ter dado já mais tarde.


vii. Outros casos:


Mirandês..........latim
brugo...............bruchu-
fogueira...........fŏcārĭa-
fuogo...............fŏcu-
jugo.................jŭgu-
lougo...............lŏco (ablativo de locus)
sabugo............sabūcu-
ferruge............ferrūgĭne-
fugir................fŭgīre


António Bábolo regista em Picuote a palavra bru, com o significado de bicho (da seda). Segundo ele também “designa a larva que come as folhas de algumas árvores, sobretudo do freixo e do carrasco” E acrescenta: “No dicionário de Cândido de Figueiredo encontramo-la com a classificação de provincianismo transmontano. Corominas lembra que a origem etimológica (bruchus) corresponde ao português antigo brugo” (93). Com essa palavra relaciona bruído, “barulho constante e não muito forte, como o produzido pelos brus quando comiam a folha de amoreira”.




CONCLUSÕES

O fenómeno não é exclusivamente sendinês, mas é bastante espalhado por toda a terra de Miranda, com incidência em algumas palavras e particularmente em Águas Vivas, S. Pedro da Silva, Constantim, Paradela, Ifanes e Peinha Branca, onde aparece até em topónimos. Esses são casos referidos por Maria José Moura Santos que daí conclui tratar-se de um fenómeno de periferias. Mas tal conclusão é discutível pois na altura em que o fenómeno surgiu é discutível que essas fossem as fronteiras do mirandés ou, dito de outra forma, do leonês em Portugal. Mas parece que o fenómeno apenas é geral, quase sem falhas, em Sendim. Manuela Barros apenas levanta, no entanto, uma ponta do(s) véu(s): esse é um fenómeno do mirandês e não apenas do sendinês, fenómeno com marca leonesa clara. A partir deste dado, o problema tem de ser reequacionado e ganhar outra importância ao nível do mirandês. Para já, esta parece ser uma das jóias da coroa do sendinês.

Lisboa, versão de 25 de Julho de 2003

Amadeu Ferreira




Notas sobre a queda do -g- em mirandês (2)




II. A QUEDA DO –G- LATINO


(...)

3. Em mirandês

As situações referidas acima em relação ao português verificam-se também em relação ao mirandês. É importante salientar que estes casos são de efectiva queda do g latino, ao contrário dos casos que referimos mais abaixo em que a palavra latina que esteve na origem da palavra actual não era grafada com g mas com c. Apesar de também nos primeiros casos apresentar especificidades, é sobretudo em relação aos segundos que elas se verificam.



Casos de queda de –g- latino

latim ------- português ----------- mirandês:
plaga ------- praia --------------------praia,
sagu -------- saio ---------------------saio
legale--------leial, lial ----------------leal
regale------- reial, rial ---------------reial, rial
litigare ------lideiar, lidiar (arc.)--- lidar lhidar
ligare --------leiar, liar, ligar-------- liar, ligar
vagativu---- vadio --------------------badiu
ruga--------- rua ----------------------ruga, rua, rue
ego ----------eu----------------------- you

Notas:
i. Ruga, em certas aldeias e Miranda não cai o g.
ii. Regalengo aparece com esta forma em documentos medievais leoneses.
iii. You é uma forma especial que só existe em asturo-leonês.



Casos em que g latino (em todos os casos com valor de j) ora persiste, ora cai mas continua a conservar o som de i, que originariamente tinha:

latim...................... português............................ mirandês
regina- ...................reia ou raia (arc.) rainha....... reina
legere.................... ler.......................................... ler
legenda-................ lenda .....................................lhienda
vagina- ..................bainha ...................................baina
sigillu- ................... selo .......................................selo, sielho
digitu- ....................dedo ......................................dedo
magis ....................mais....................................... mais, más
corrigia- ................correia ....................................correia
sagitta- ..................seta ........................................seta
navigiu- .................navio .......................................nabiu
legitimu- ................lídimo ......................................legítimo
rugitu- ...................ruído .......................................rugido
cogitare ................cuidar ......................................cuidar
magistru- ............. mestre .....................................mestre
frigidu- ..................frio .......................................... friu
lege- .....................lei ........................................... lei
rege- ....................rei............................................ rei
Pelagiu- ...............Paio................................... ..... Pelaio, Paio
sartagine- ............sartãe ou sartã ........................sartian

Notas:
i. Nesta lista de palavras há a registar que o g não cai em legítimo, dado que não conheço que se use em mirandês a palavra lídimo.
ii. O g também não cai em rugido, talvez por seguir o verbo rugir, em que o g também não cai. Não me parece que a razão tenha a ver com a criação da palavra por via erudita, como sustenta José Joaquim Nunes: “Aquelas palavras em que o -g- se conserva foram introduzidas na língua em época provavelmente muito posterior, na sua maioria decerto por via erudita; é o que se vê em rugido, por exemplo, que coexiste com ruído, vagido, mugido, etc (ob. cit. 107)
iii. A palabra baina é de uso limitado às vagens de feijões e outras plantas e à expressão depreciativa “sós um baina”. Já em mirandês tenho ouvido dizer la bainha de las calças, la bainha de la spada, e bagina (orgão sexual feminino, que tem muitíssimas designações) formas que me parece terem vindo do português.



Outros casos em que o –g- latino pode cair em mirandês, mas não em português:

mirandês..............................latim
beiga, beia ............................veiga-
biga, bia ................................biga
bigor, bior .............................vigore-
ligar, liar, liar ........................ligāre
oubrigar, oubriar ..................obligāre
oubrigaçon, oubriaçon .........obligatione-
oubrigado, oubriado .............obligatu-
striga, stria .......................... striga-
figura, fiura ...........................figūra

Notas:
i. A queda do g em ligar já se verifica em alguns documentos do antigo galaico-português. A título de exemplo aponto a cantiga de Pero Meogo, Enas Verdes Ervas, em que aparecem as formas liei e liara. Em mirandês a queda extende-se a derivados como lieira e anliado. No entanto também é usada a forma com g.
ii. Veiga é um caso particular, na sua relação com o latim, sendo duvidosa a sua inclusão nesta lista. Com efeito, considera-se que vem do prerromano ibai (rio) com o sufixo –ko, -ka que indica pertença, terreno que pertence ao rio. Alvarez Maurin (1994, 215) documenta várias formas em documentos leoneses antigos (séx. X-XII): ueiga, ueequa, uaika, uaica, uayca, uayga, uagica, beica, uaiga, etc. A forma Beia corresponde a um topónimo de Águas Vivas, que as pessoas pronunciam sem g, facto que atesta bem a sua antiguidade.
iii. Manuela B. Ferreira (Limitrofia... cit., pp. 40, nota 12) refere que o g não cai em viga, porém essa queda verifica-se, pelo menos em Sendim. Mas já tenho ouvido bigota, com g, talvez por ser uma palavra recentemente entrada no vocabulário mirandês e a partir do português.
iv. O verbo oubrigar, na variedade sendinesa do mirandês, conjuga-se, em todos tempos, sem excepção, se g. Há, no entanto, o derivado oubrigado, apenas nos casos em que é usado como agradecimento formal, em que há oscilação entre a pronúncia com g e sem g, facto que se deve a influência dessa expressão portuguesa, que tem vindo a substituir a expressão mirandesa tradicional Dius bos l pague.
v. Stria, em mirandês, não deve ser confundida com a palavra portuguesa estria, relativa a sulco na pele.
vi. A palavra figura perde o g em Paradela, mas não em Sendim, onde mantem o g tal como os seus derivados.





III - A QUEDA DE –C- LATINO DEPOIS DE Ī

Há casos, os mais frequentes em mirandês, que nos aparecem como de queda do –g-, mas que são de queda de –c- latino, como já chamou a atenção J. Leite de Vasconcellos. O estudo isolado destes casos visa descobrir a regra que presidiu a aquela queda e, eventualmente, tentar ter uma ideia aproximada de quando se deu esse fenómeno.
Comecemos por uma lista de palavras simples, isto é, sem ter em conta todas as que delas são derivadas, tomando como elemento primeiro de evolução a palavra latina:

Mirandês ...........................Sendinês............................... Latim
amigado...............................amiado ................................. amicatu-
amigo...................................amio.......................................amicu-
antigo..................................antio........................................antiquu-
artigo...................................artio........................................articulu-
barriga.................................barria......................................barrica-
bexiga..................................bexia.......................................vesica-
biga......................................bia..........................................biga
bigor.....................................bior........................................vigore-
brigada.................................briada....................................apricata-
cantiga.................................cantia.....................................cantica-
cumigo.................................cumio.....................................cum mecu-
cunsigo................................cunsio....................................cum secu-
cuntigo.................................cuntio.....................................cum tecu-
derraigada............................derraiada...............................derradicata-
einemigo...............................einemio..................................inimicu-
estriga..................................stria........................................
fadiga...................................fadia.......................................fatica-
figo.......................................fio...........................................ficu-
figueira.................................fieira.......................................ficaria-
formiga.................................formia.....................................formica-
miga.....................................mia.........................................mica
Miguel, Miguelito .................Miel, Mialito
obrigar..................................oubriar...................................obligare
oubrigaçon...........................oubriaçon...............................obligatione-
obrigado...............................oubriado.................................oblogatu-
ourtiga..................................ourtia......................................urtica-
perdigon...............................perdion.................................. perdice+one-
perdigueiro...........................perdieiro................................ perdice+ariu-
postigo.................................postio......................................posticu-
rigueiro.................................rieiro.......................................rigatu-
rodriga.................................rodria
sartigalho............................sartialho..................................salti+gallu-
spiga...................................spia.........................................spica-
trigo.....................................trio..........................................triticu-
trigueira...............................trieira......................................triticu-+aria-
abrigar.................................abriar.....................................apricare
castigar...............................castiar....................................castigare
ligar.....................................liar..........................................ligare
beiga ..................................beia........................................veiga

Notas:
i. A análise destes casos mostra que a explicação para a queda do –g- só pode obter algum sucesso se partirmos das palavras latinas e não das palavras actuais com –g-. Basta comparar as formas do verbo cunseguir (consequĕre (cl. consequī), cunsigo, cunsiga, em que o –g- não cai, mas já cai no pronome pessoal (pouco usado) cunsigo (cum secu-).
ii. Partindo dos casos apresentados e apesar de a lista não ser completa (ver anexo) podemos formular a seguinte regra: dá-se crase de g, quando o c latino é precedido de ī (i longo).
iii. A regra formulada na nota anterior pode obter contraprova pela verificação de que não se dá essa crase, se o i for breve (ĭ). Vejamos alguns exemplos:

Mirandês...................... Sendinês............... Latim
achegar ........................achigar ................. ad + plĭcāre
chegar ..........................chigar ....................plĭcāre
acunchegar ..................acunchigar ............a + cum + plĭcāre
pregar (spetar)..............pregar....................plĭcāre
pregar(sermon) ............pregar....................praedĭcāre
pregador.......................pregaador..............praedicātore-
pico.............................. pico...................... (celta) beccus
eigual ...........................eigual................... āequăle-
ciguonha...................... cigunha................ cicōnĭa-
quemungar ................. quemungar........... comūnĭcāre

iv. Muitas das formas apontadas como de queda de g aparecen já em documentos leoneses medievais com a palatalização do c latino em g: Deradicauimus aparece em documento leonês de 946 (Alvarez Maurin, 1994: 359), de derradicare, antecedente do antigo derraigar; figares está documentada em 949 em documentos leoneses (Alvarez Maurin, 1994: 231), tal como ficares (950), ficcar (960) e figaria (980); a forma trigo já é documentada por Alvarez Maurin (1994: 261-2) em documento de 915.
v. O verbo ampregar apresenta algumas particularidades. O g cai na palavra ampregado, quando integrada na expressão mal ampriado (referida a alguém que não é merecedor de algo), usada em Sendim; em Malhadas já ouvi dizer a duas pessoas (Balbina Mendes e Duarte Martins) mal ambriado, expressão que também se usa com esta forma em Genísio. Porém, noutras acepções mais usuais, o g não cai nessas aldeias. Em Sendim há uma queda do g nas várias acepções da palavra, embora se tenha vindo a perder nalguns usos mais recentes, relativos ao emprego (trabalho). Ora a queda do g neste caso parece excepcionar a regra geral uma vez que o i latino é breve (implĭcāre). O caso deve ser visto com mais atenção, sobretudo porque noutras palavras com a mesma origem (chegar, aconchegar) não se verifica aquele fenómeno.
vi. Na palavra cântico (do latim cantĭcum) o c latino não cai nem palataliza em g (o i é breve), tudo indicando que a palavra se formou por via erudita. Mas o mesmo já não se verifica em cantiga, em que g cai, pelo menos em sendinês, o que nos faz presumir a sua origem num latim tardio cantīca. De notar que a palavra cântico não é mirandesa.
vii. Em mirandês não conheço a palavra fadiga, com o sentido que tem em português. Porém, em sendinês há a alcunha (retirada de apelido) Fadias (do latim fatīca) em que o g cai. Este facto faz-nos pensar que a regra da queda do g se interiorizou e continuou a verificar-se mesmo face a palavras portuguesa em que a regra acima enunciada se continuou a verificar. A não se assim, corresponder-lhe-ia em mirandês uma ditongação do i (ie), como veremos abaixo.
viii. Em documentos leoneses medievais aparecem as formas recaria (1013), regera (1068), rekera (1097), reigera (1098), reguera (1154). Alvarez Maurin (1994, 207). Segundo Garcia de Diego do latim rigare e Corominas (DCECH) do prerromano recu, talvez cruzado com o latim regar. Aqui a queda do g pode ser tardia. Mas atenção ao substantivo riego (no leonês antigo com o sentido de ribeiro, rigueiro, sentido que terá desaparecido nos nossos dias tanto no castelhano como no português, mas que em mirandês se mantém), com ditongo crescente, que, segundo Albarez Maurin (1994, 196), supõe uma base recu. De notar que o g não cai em rigare (regar).
ix. O g também não cai em ciconia (ciguonha). Alvarez Maurin (1994: 269) documenta ciguniola em 906 e cigonia em 944 em documentos leoneses, numa altura em que o c latino já se tinha convertido em g.
x. Embora apontemos o exemplo de quemungar, convém realçar que quemunicar vem do latim commūnĭcāre, onde não se coloca o problema ( o i é breve e a palavra é de origem erudita).
xi. Olga, Alvarez Maurin (1994, 210) defende que pode vir de um latim tardio olica, apresentando a forma orica de documento leonês de 1004 (DCECH, holgar). De notar que, neste caso, a palavra em mirandês tem ditongo crescente.

xii. No verbo dezir o g cai em todas as formas (dīco, is, ere, dixi, dictum)

digo ....................dio ......................dico (3ª p. sing. pres. ind.)
diga, digas(...)... dia, dias (...)........ dicam, dicas, dicat (...) (pres. conjuntivo)
diga ...................dia (3º p. sing. imperat.)

Repare-se na idêntica grafia entre dia (forma de dizer am sendinês) e dia (tempo de 24 h em português), mas a pronúncia é muito diferente. Igualmente deve notar-se que esta forma do imperativo não consta da Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa, pois ignorou que as formas de tratamento sendinesas eram na 3ª pessoa.
xiii. No verbo castigar o g cai em todas as formas (castīgo, as, āre, avi, atum)
O –g- cai em todas as formas sem excepção, em sendinês, nunca caindo em mirandês central. O mesmo se verifica em relação aos seus derivados: castio, castiador. Em asturiano a forma é castigar e o –g- nunca cai.
xiv. Traier é um caso especial (traho, is, trahere, traxi, tractum = arrastar):

trago(mirandês .....................traio(sendinês .............traho (latim)
traiga, traigas, traiga (...)...... traia, traias traia (...)... traham, trahas, trahat (latim)
..............................................traia (imperativo)

Diz Manuela B. Ferreira que neste caso não está em causa um fenómeno de queda do g., mas que tem a ver com a forma latina traho (de trahere). Já em trago (gole) e formas do verbo tragar (que os autores dizem ser de origem obscura, por ex. CUNHA, Antônio Geraldo da, Dicionário Etimológico Nova Fronteira da Língua Portuguesa, ed. Nova Fronteira, 2ª ed. 1986, Rio de Janeiro), essa queda não se vrifica, ficando bem clara a distinção em sendinês, enquanto em mirandês as duas palavras são homónimas. Mas deve notar-se que em mirandês central apenas se mantem o –g- na forma trago, desaparecendo nas restantes pessoas do presente do indicativo. Já no presente do conjuntivo se mantem o –g- em todas as pessoas, caindo sempre em sendinês. Em asturiano o verbo é trayer. Em castelhano o verbo é traer.
xiv. Também não cai o g quando, em latim, o c é precedido de ditongo (sílaba longa por natureza) ou de e breve, casos em que há ditongação em mirandês (ditongo crescente):

Mirandês........................ Sendinês......................... Latim

ciego ............................... cigo ..................................cāecu-
griego ...............................grigo ................................ grāecu-

É de notar que, embora não haja ditongos crescentes em sendinês, ainda assim a arca da raiz latina se mantém, não caindo o g.




Notas sobre a queda do -g- em mirandês (1)


Estas notas fúrun screbidas an 2003, eiqui se apersentando an pertués, pus nessa lhéngua fúrun screbidas. L studo balerá mais pula anformaçon que dá i pul modo cumo pon l porblema, mas que hoije haberie sido screbido doutro modo. Assi i todo cuido que puode ajudar a poner l porblema an carriles ciertos i a stablecer la giografie de l fenómeno, cula ajuda de toda la quadrilha, que poderá dezir adonde el se passa. Publica-se an bários cachos para melhor lheitura.

Amadeu Ferreira




INTRODUÇÃO


Este é um caso que caracteriza o mirandês, embora tenha sido salientado a propósito do sendinês porque se considera que o fenómeno assume aí maior regularidade. Porém, tem-lhe sido dada pouca importância, a ponto de não aparecer nas características gerais do mirandês, talvez porque esteja ausente do mirandês central. Só Manuela Barros Ferreira o fez, na esteira de Maria José Moura Santos, ao considerar essa como uma característica do asturo-leonês, nomeadamente do sanabrês. Esta referência atesta a importância que este aspecto tem para o mirandês e poderá levar, inclusive, a indagar de eventuais colonizações sanabresas em algumas zonas de Miranda. Daí que se exija um estudo mais alargado, para além do sendinês.

O fenómeno não é uniforme e devem distinguir-se as várias situações, para permitir uma análise mais global e, quanto possível, exaustiva na apresentação dos dados, para depois poder retirar conclusões.



I - PONTO DA SITUAÇÃO DOS ESTUDOS ANTERIORES

1. José Leite de Vasconcelos

Este autor apresenta o problema, pela primeira vez (Estudos de Philologia Mirandesa, II, p. 37): “Outros pronomes interessantes são: esto, e ... comeyo (“comigo”) e cunteyo (“comtigo”), onde eu disse que elles correspondiam aos antigos pron. port. mego, tego, comego; não sei porém se esta afffirmação é exacta, poisque encontro nos meus cadernos tambem ameio (ameyo?) <>feio (feyo?) <>g secundario (isto é, nascido de c latino depois de vogal palatal: amicu- < amigo < ameio; outro exemplo d’esta syncope está (sem fallar em fieira, «figueira»), em dia («diga» <>díã <>

Na mesma obra, poucas páginas depois, (p. 40, nota 4) refere: “Parece que o i d’esta palavra (refere-se a Domingo), e em cumtiio, se pronuncia differentemente do i ordinario, talvez tendendo para e; mas nada posso agora adeantar a isto. Terão alguma relação com esse phenomeno as fórmas cunteyo, comeyo, ameio e feio, por “comigo”, “comtigo”, “amigo”, “figo”, citadas a cima? Nem o i da primeira palavra será rigorosamente i nem o e nas segundas será e.”

Por fim, conclui (ob. cit. II, p. 338): “O –g- < -c- está em sendinês representado pela semi-vogal y, igual ao y mirandês; ex.: fiyo <>comiyo <>i de mihi (vd. I, § 54-b). Ficam assim interpretadas as fórmas que cito neste volume, p. 40, nota: o primeiro i que ahi se lê em amiio, cumtiio, e o e que se lê em cunteyo, comeyo, ameio e feio tem o mesmo valor, - o qual é i = e. Essas palavras podem escrever-se cunteyo ou cuntíyo, etc.”



2. José G. Herculano de Carvalho

Deve-se a este autor a primeira abordagem global do fenómeno, seguindo as observações já feitas por J. Leite de Vasconcellos. A ele se deve uma clara documentação sobre a extensão do fenómeno que permite caracterizá-lo sobretudo como um fenómeno raiano, embora as suas observações se centrem em Paradela. Estamos ma primeira metade dos anos 50 do século XX. É particularmente importante o que refere em Fonologia Mirandesa I, pp. 26-29. O mesmo autor já tinha referido o problema em Coisas e palavras. Alguns problemas etnográficos e linguísticos relacionados com os primitivos sistemas de debulha na Península Ibérica, Coimbra, pp. 204-206.

Numa nota da p. 28 o autor refere que o fenómeno é frequente em Sendim (e diz que também se dá noutras regiões de Portugal), mas não o aborda porque essa localidade não constitui objecto do seu trabalho. A forma como introduz o problema é a seuinte: “Como bem viu Leite de Vasconcelos, à palatalização do k, nas circunstâncias acima vistas, encontra-se intimamente ligado um fenómeno que afecta o fonema sonoro que lhe corresponde: a sua frequente supressão depois de um i. Isto é, a palatalização do g, aliada ao seu carácter fricativo, produziu uma maior assimilação da consoante ao [ĭ] anterior, transformando-se num [i] que por vezes deixa de se pronunciar.” (p. 28). E acrescenta: “de Malhadas, de Ifanes e de Prado Gatão não possuo nenhum exemplo deste fenómeno.” (p. 28)

Por fim, apresenta uma dupla lista de palavras observadas em Paradela: uma primeira em que o -g- é precedido de -i- (trio, alfandia, antio, antia, antiamente, dio, barria, aila); uma segunda em que o -g- é precedido de -u- (yeua, aua).



3. Maria José Moura Santos

Maria José Moura Santos passa pela Terra de Miranda poucos anos depois de J. Herculano de Carvalho e alarga as observações deste professor, detectando o fenónemo em Sendim, Constantim, Paradela, Peinha Branca, Águas Vivas e São Pedro da Silva. Atenta a observação conclui que se trata de um fenómeno da periferia da Terra de Miranda: “Leite de Vasconcellos considerou este processo próprio do sendinês, mas, como se vê, encontra-se também noutros pontos (todos marginais) da Terra de Miranda; também o registou fora de Sendim, especialmente em Paradela, o Prof. Herculano de Carvalho.”

Penso que pertencem a esta professora mais duas observações fundamentais. A primeira de que se trataria de um traço do asturo-leonês: “Foi ainda notado em povoações sanabresas pelo Prof. Krüger. O carácter conservador do sanabrês e a distribuição, dentro do mirandês, em zonas marginais, faz pensar que se trata de um fenómeno bastante antigo dentro do leonês, que foi talvez outrora mais extensamente representado. É interessante juntar ainda que o mesmo facto se verifica noutros falares portugueses geralmente conservadores.”. A segunda observação, de que se trata de um trata arcaico do mirandês, que já terá sido mais frequente e tem vindo a desaparecer, salvo em Sendim (p. 196). Conclui que o Sendinês “representa duma forma sistemática factos que só se encontram menos generalizados no chamado mirandês raiano” e que “Estes traços permitem pensar que se trataria de traços antigos dentro do mirandês, conservados ainda um pouco em toda a zona raiana mirandesa, mas mais especialmente em Sendim, povoação com uma certa supremacia económico-social, portanto talvez menos tributária de outras e consequentemente menos exposta a influências exteriores”. (p. 383-4)

A mesma autora dá os seguintes exemplos: trio (Const., Parad., Peinha Branca), stria (Par.), formia (Const., Paradela, Sendim), fiura (Constant.), nueira (Const.), fíado (Sendim), sartialho (Sendim), barria e rue (Sendim), fio, fieira (Sendim). (pp. 195-196):



4. Manuela Barros Ferreira

Manuela Barros Ferreira tem em conta (A limitrofia do Sendinês, p. 41), pela primeira vez, os dados fornecidos pelos estudos anteriores e avança com uma conclusão que é inovadora e revolucionária, mas de que, até agora, ainda não foram retiradas as devidas consequências: “A inexistência no sendinês do lh inicial asturo-leonês, proveniente de l- é de certo modo “compensada” pela presença de um outro traço, asturo leonês ou, mais exactamente, da Sanábria: a queda do –g- intervocálico que se observa sobretudo quando é precedido de i ou de u – assim trigo, espiga, estriga, barriga, nogueira, ruga.”


Amadeu Ferreira

[cuntina]

quinta-feira, 21 de Maio de 2009

Pornomes demostratibos (2)



La Cumbençon 1999, pág. 33, apersenta las seguintes formas:

aqueste, aquestes
aquesse, aquesses
aquesta, aquestas,
aquessa, aquessas
aquisto, aquisso

Cunsante l que siempre you dixe de to la bida, haberá que acrecentar lues formas: aquesto, aquesso. Gustarie que cada pessona dezisse se estas formas son tamien ousadas nas sues tierras ou nó.

Mas quiero inda poner outra question. Diç la Cumbençon que todas estas formas que pongo neste testo «são arcaizantes». Que quier esso dezir: que stan an zuso? Se ye esso, querie dezir que inda son mui ousadas, por eisemplo mius pais ls que mais úsan son essas formas. Nesse sentido cuido que nun stará cierto dezir que son arcaizantes. Antoce gustarie de saber cumo ye l uso destas formas an cada tierra.




quarta-feira, 20 de Maio de 2009

Pornomes demostratibos (1)



La Cumbençon1999 apersenta las seguintes formas ambariables de pornomes demostratibos:

isto, isso, aquilho.

Ora, an Sendin, essas formas son defrentes i sei que l mesmo se passa an outras tierras, percipalmente de la raia:

esto, esso, aqueilho.

Estas son bielhas formas lhionesas. i siempre las tengo ousado.
L que eiqui pregunto ye: quales son las tierras adonde se úsan uas formas i outras?

La mie eideia pa la seluçon destes porblemas, an que hai dues formas, ye ousar la forma que cada un stá aquestumado, pus cuido que ye esse l modo de respeitar la lhéngua, yá que tanto son mirandesas uas cumo las outras. Nesse sentido, la Cumbençon debie de acolher tamien todas estas formas cumo canónicas.

Amadeu Ferreira




Meses de l anho



Tanto na Proposta de Convenção, cumo na Convenção Ortográfica aparécen ls nomes de ls meses de l anho. Cuido que se justefica dezir algo subre esso i acertar la scrita an relaçon a dous meses:

Janeiro / més de las giladas
Febreiro / més de las nubrinas
Márcio / més de San Jesé
Abril / més de la Páscoa / San Marcos
Maio / Santa Cruç / més de la yerba
Júnio / San Juan
Júlio / més de la segada
Agosto / més de la trilha
Setembre / més de la bendímia / més de l Naso
Outubre / més de la sementeira / més de l rosairo
Nobembre / més de ls Santos / San Martino / més de las almas
Dezembre / més de l Natal / més de las matáncias

Na Cumbenço1999, p.61, nun aparécen las formas júnio i júlio, mas junho i julho, como an pertués, mas las formas que siempre oubi an Sendin fúrun las purmeiras. Serie buono que cada pessona dezisse la palabra ousada na sue tierra.
Ls nomes populares fui-los oubindo ou bendo screbidos por bários lhados. Serie antressante ber qual ye l sou uso ou se hai outros que nun stan na lista.



terça-feira, 19 de Maio de 2009

Ousserbar ye perturbar



I sei bien lo que digo, ousserbar ye perturbar. Quando un quier ber un fenomeno fizico qualquiera i que pra tal s'usa un apareilho de mediçon, l'apareilho anserido ne l sistema ven lhougo a modeficar lo que se passa.
Quando un ousserba las pessonas a falar mirandés, la mesma cousa acuntece. I'l melhor que tenemos pra fazer, crendo un studar la nuossa lhiengua, inda ye falar culos que coincemos mas. Porquei ? Porque nesse caso fazemos parte de l sistema i dessa maneira nun modeficamos nadica ne l pursseço de cumenicaçon.
Eimaginai ua casa'l pobo, todos falando mirandés, qu'acuntece quando un stranho entra ? Nun pursseço mas ou menos lento cunforme las pessonas bai-se trocando al codiyo lhienguistico anté atengir al codiyo lhienguistico de la passona stranha se tal for possible. De tal maneira que nunca ides a poder arrapanhar dalgo antersante.
I mesmo tenendo l mesmo codiyo acuntece que la ou las pessonas falan outro codiyo, nun sendo l sperado. Acuntece-me qu'an Cicuiro pessonas ponen-se a falar comigo an Purtués, you falando an Mirandés ! Anque essas pessonas falan perfeitamiente Mirandés !
L purblema ye que nun hai hoije an die maneira de saber quien fala ou no Mirandés. Supongo que dantes yera mas facél eidantificar se la pessona falaba ou no.
Falando, acuntece tamien que la pessona diga la palabra curreta an Mirandés i que lhougo açpuis currige pra la palabra Purtuésa ou nua palabra que l pareça Purtuésa ! (i.e : Ya hai ciguonhas ende ? Si, ya fazierun l nial ne l campanairo... campanario...).
Ne l que me parece ser l melhor deixo eiqui dalguas reglas pra anterferir al menos possible nun sistema cumenicatibo, querendo-l ambestigar :
1- Usar un grabador sien dezir a la/las pessonas que son grabadas.
2- Falar de maneira natural de cousas i d'outras sien fazer la coinecida question : Mas i bos cume dezies ? ou Mas i dantes cume se dezie ? Que la respuosta muita beç ye de tipo zantersada : Ho ! Mas isso éran los bielhos que dezien !
3- Eibitar la lhibreta pra notar las cousas, ya'l grabador sta ende pr'isso !
4- Saber ourientar la cumbersa pra los assuntos an relaçon cun las palabras que un quier saber, respeitando l punto 2.
5- Gardar las questiones suobre palabreiro pra las pessonas coincidas qu'ende nun hai purblemas.
6- Ser paciente.
7- Nun fuorçar las pessonas.
Assi sendo, buonas ambestigaçones !



L «e» seguido de n/m an posiçon pretónica



You, eiqui atrasado, ne l Curso de Mirandés de l SAL, fiç-le ua pregunta a porsor Amadeu, que fui respundida i bien respundida. Assi i todo, inda me gustaba tornar al assunto para ber l que dízen ls de las outras tierras, que daqueilha beç se calhórun. Copio de l SAL por bias de poupar algun trabalho.

Dixe you:

Inda por bias de trocas de “E” por “A”, tamien dízen na Cumbençon: “A letra e, seguida na mesma sílaba de n ou m, representa, em posição tónica, uma vogal nasal aberta (benga). Em posição pretónica, representa uma vogal nasal muito fechada (bendima).”
Antes, na páigina 13, son apersentados ls sonidos de l ABC Mirandés i esta bogal nasal mi cerrada ye repersentada por un “i” cun un tracico al meio i un til (you nun ancontro ls símbolos fonéticos ne l cumputador, tengo que me splicar assi). L mesmo símbolo, sin til – nó nasal -, ye apersentado para repersentar l sonido de l E an “bEstido, bErgonha, cEbada, cerrado i dEzir. You sou meio xordo i nun se me puode botar muita fé, mas a mi peç-me que, an San Pedro, l sonido de l E an bEndima i an cEnteno nun será l mesmo sonido que se oube an cEbada i an cErrado i que stará más cerca de l sonido que se oube an mAndil ou an Antes, que son outros eisemplos dados an la página 13, para oucurréncias de scrita de l A. Mesmo quando ye la reduçon de l ditongo ”ie” l sonido que se oube ye A – Tiempo > tAmporada.

Dixo porsor Amadeu:

L que diç la Cumbençon ye berdade [“A letra e, seguida na mesma sílaba de n ou m, (...) Em posição pretónica, representa uma vogal nasal muito fechada (bendima).” ] an relaçon a bárias tierras de Miranda, de l mirandés central, nun sei se l mais deilhas. Puodo dezir que bal, siempre, para la fala de Sendin.

Mas cuncordo cun Alfredo [el nun ye tan duro de oubido cumo diç] que na fala de bárias tierras la letra «e» seguida de n ou m se «buolbe» an/am [cumo an mandil], mesmo nesse casos cumo tamporada. Esso bal para San Pedro, mas tamien para Zenízio [bei-se an muitos de ls testos que scríben] i para Malhadas [bei-se nas recuolhas de Duarte Martins]. Haberá mais tierras: Moisés Pires apersenta alguns eisemplos [mas nó ua tendéncia giral]: banceilho, bancelheira [, talbeç arrecolhidos an Infainç], banção [que refire a San Martino]; Manuel Preto [Bersos Mirandeses] usa amantában [an beç de amentában] i pandon [an beç de pendon].


You acrecento:

Ye bien cierto que nun sei cumo ye ne ls outros pobos (bien beio que ls de Zenízio úsan muita beç AN/AM i inda Cristóvão un die destes dezie “cun que cada pessona se eidANtefique cul mirandês”). An San Pedro tengo andado algo atento i peç-me que puodo dezir que la tendéncia/tandéncia giral (para dezir l menos) ye mesmo para nun haber – nunca - EN an posiçon pretónica. Isto, claro, sien rigor científico/ciantífico niun, solo a oubir i a procurar cumo ye que se diç.



Palabras terminadas an ‘’-airo’’



Muitas de las palabras terminadas an pertués an ‘’-ario’’ an Zenízio siempre las oubi cul sonido ‘’-airo’’. Assi, quando nacie un garoto tardiego lhougo ls bielhos dezien,
este yá nun se lhibra dun ambentairo de menores; la burra stá prenhada de l cuntrairo, assi se dezie quando la burra staba cubierta de l cabalho; aqueilhes fúrun boluntairos pa la marina, assi se dezie de ls moços que íban pa la marina antes de tirar las suortes i de Zenízio fúrun muitos boluntairos pa la marina.
Hai outras palabras que siempre las oubi cul sonido de -airo, eisemplos: almairo, cunfessonairo, campanairo, secundairo, rosairo i outras haberá.




Francisco Domingues




segunda-feira, 18 de Maio de 2009

Punto de la situacion 01



Nestes purmeiros dies de ampeço de l nuosso blogue, las cousas ándan algo scamalhadas, mas esso ye normal. Talbeç por starmos pouco afeitos a çcutir estas cousas, ye ua buona altura para lhembrar las regras deste blogue, puis cuido que hai quien inda nun las haberá lido. Tenemos que ir cun calma i cun algue houmildade porque se houbisse alguien que tubisse la certeza de todo nun stábamos eiqui a çcutir. Esse ye l melhor modo de mos respeitarmos uns als outros, nunca squecendo que stamos a çcutir i portanto nun tenemos las certezas que inda buscamos.
Hai tamien que dezir que este blogue ye para çcutir las regras de scrita de l mirandés i nó para çcutir outras lhénguas, inda que séian de la mesma família stur-lhionesa, subretodo porque essas lhénguas mos merécen todo l respeito.

Fazerei eiqui puntos de la situacion de tiempos a tiempos, que seran numarados, para situar la çcuçon. L que nesta altura se puode dezir nesse sentido ye:

1 - Fui puosto l porblema de artigo defenido masculino, i de sues formas l / ls, lo / los i al /als. Cuido que la çcuçon inda abançou pouco seia an termos de saber qual ye la giografie dessas formas, seia an termos de splicaçon de las mesmas i de las relaçones que uas ténen culas outras, an special la relaçon antre las bárias cambiantes na pernúncia de l / ls.

2 - La difrença de scrita antre -on /-ão / -oun: até agora inda solo se stá al nible de la quelocaçon de l porblema. Hai que tratar tamien de l plural i nun solo de l singular. Hai studos , einéditos, feitos na Faculdade de Letras de Lisboua subre l -ão sendinés i bamos a ber se eiqui cunseguimos publicar algo que puoda ajudar.

3 - Stá an çcuçon la scrita lh / ll, habendo sido feita ua perpuosta.

4 - Stá an çcuçon la scrita nh / ñ mas inda nien sequiera se puso la heipótese nn, mui ousada an decumientos lhioneses mediabales.

5 - La caída de l -g- antre-vocálico, antes de i. Abançou-se cun perpuosta, mas falta defenhir melhor la sue giografie i las bárias situaciones an que tal acuntece. Tamien hai studos feitos subre esse assunto que eiqui fazeremos por publicar. Esta fui yá ua question çcutida na 1ª Adenda a perpósito de l sendinés.

6 -La scrita de «j» castelhano, antre gh / h, caso yá apersentado i fastado na Proposta de Convenção.

7 - Stá an çcuçon l uso ou eisistença de l pornome pessonal andireto les i l sou uso an relaçon a le. Hai que apersentar de modo mais cumpleto l sou uso, pus sien esso hai l peligro de çcutirmos an seco.


Estas son, cuido you, las questiones que se ponírun i an relaçon a las quales hai alternatibas. Hai yá çcriçones de outros casos, subretodo atrebuídos al raiano, mas esso stá inda muito pula rama, habendo que ber un i solo un caso de cada beç i ser debidamente cumprobado ou anquadrado por quien lo apersenta.
I pronto bamos a cuntinar cula çcuçon a ber adonde cunseguimos chegar, sendo perciso traier mais giente a la çcuçon, sendo cierto que las questiones de la scrita antréssan a quien scribe i nun son tanto porblemas de lhenguistas.

Amadeu Ferreira





domingo, 17 de Maio de 2009

L erro de Vasconcelos

L títalo ye sugestibo i de certeza que faç abanar muita cabeça.
Mas yá houbo mais títalos aparecidos apuntando erros a grandes pensadores, sin le faltar al respeito i sin sequiera le tirar l balor a esses grandes homes a quien muito le debemos. Este ye l caso.

Ne ls Estudos philologia Mirandesa J. Leite De Vasconcellos páigina 36 diç

"
f) Parece que não existe em sendinês a terminação
mir. -öũ: cf. Grammatica, § iio. Nos meus cadernos
encontro rouquidão, satisfação, são-; o Sr. Francisco
Maria Guerra cita-me também: licião, tendão, deter-
minacião, que, por causa do /, estão mais próximas
da terminação lat. -itione-, do que as fórmas portu-
guesas correspondentes.
"[Vasconcellos repersenta a treminaçon por -öũ]


Yá Leite De Vasconcellos nun grafa a treminaçon pertuesa "ão" cumo atualmente acunselha la cumbençon (que ye "o+n"; "on"), mas si (coraçöũ (= curaçöũ) coração...)

Mas por sou lado, l títalo arriba ye forçado. Vasconcelos nun errou. Las cumbençon ye que nun liu ó nun fizo caso del.

Na páigina 220 de la mesma obra ten:
"spõ suppõe. Do verbo sponer."
Ende si la repersentaçon de la cumbençon acumpanha l pensamiento de l mestre i adapta la scrita pa "spon".

Ora la pregunta que se pon ye porque Leite Vasconcelos adoptou scritas defrentes?
solo "õ "/"öũ" repersenta l mesmo sonido? Pula cumbençon atual si.

El tamien diç que tenie dúbedas ne l -ão Sendinés que solo cunfirmou las defréncias cul Sr.Guerra.
:"
e) A dúvida que neste volume, p. 36, nota 2, propus
á cerca do -ao em sendinês, desfi-la agora com o
Sr. Guerra, que me assevera que nesse dialecto se diz
mulão («melão»), testão («tostão»), rapazão, embora no
plural lhe corresponda -ones: mulones, iestones, rapazones, phenomeno semelhante ao que se passa em português,onde á moderna terminação singular -ao corresponde
a antiga terminação plural -ões.
"
L senhor Guerra nun terie an eideia l mesmo sonido pa esta treminaçon que Vasconcelos, mas Vasconcelos repersentaba-lo/anterpretaba-lo/screbia-lo doutro modo?

Ye siempre un porblema la scrita de la fala; mas deixo-bos este registro de Cicuiro; que nun ye de la bariadade Sendinesa, adonde ne l minuto 1:19 stá falado la palabra pertuesa "licção" i ne l minuto 2:00 stá la palabra pertuesa "põe"
http://baglina.blogspot.com/2009/04/las-maias.html
(se esse bídeo nun serbir pa amostra puode-se percurar outros)

Deixo pa çcutir anton cumo achais que debe ser repersentado esta treminaçon que ten debedido ls mirandeses. (Cuido que preguntando a 1000 pessonas al calhas [lougo amparciales] eilhas diran que ne l purmeiro caso la treminaçon ye "ão"(lição) i ne l segundo caso ye "on"(pon) i ye essa la mie oupenion).

Cristóvão Pires


sábado, 16 de Maio de 2009

L artigo defenido masculino an Manuel Preto




Cun ajudas de l cumputador fiç bárias pesquisas na obra de Manuel Preto, Bersos Mirandeses (1993). Cumo ye sabido, este poeta mirandés naciu an Samartino i era falante de mirandés a la moda dessa tierra. L lhibro fui screbido muito antes de la Cumbençon Outográfica, cumo se bei pula era, mas nun sei se la scrita corresponde al que Manuel Preto quijo ou se alguien la demudou.

Eiqui bos deixo las cunclusiones que saquei quanto al artigo defenido masculino na obra desse poeta samartineiro, an que mantengo la scrita tal cumo l lhibro fui publicado.
Dou solo alguns eisemplos pus bi que se repetien siempre na mesma al lhargo de l lhibro:

p. 13

- sêmpre há sido zquecida de todos l's govêrnos;

- l' mirandés andubo trinta centos d'anhos cu'la lhengua de fôra;

- L'mirandés há sido sêmpre um porfeito burro de carga de l's mandones;

- pinta l'demonho;

- iê a ti que iou tengo l'oubrigacióm i l'gusto d'ofrecer este lhibro;

- a ti que lhebeste l's dançadores, cu'las castanhôlas, l's palotes e la gaita:
- a vasculhar an todos l's almairos onde te cheirava;

- assi cumo l'saiote deve ser tenido cumo la marca de toda la mirandesa;

p. 15:

- Puníran-me um nome, mas som todos l's nomes

- De l's homes e de las mulhêres .

- De la squina de l'Nordeste.

p. 49

- L'squeletro medonho


p. 50

- cu'l'cuco na barriga


p. 116
- nêm por mêdo de l'einfierno nêm de l'antêrro sêm cura

p. 129

- e de l'outro quedou l mar


p. 131
- i l'sol metiu-se no mar


p. 133

- quando l'friu más apertava


Saco las seguintes cunclusiones:

- Manuel Preto usa siempre las formas l', l's: nun me parece que essas formas se puodan ler al i als;

- nien ua sola beç aparécen las formas lo / los;
- al / als solo aparece cumo contraçon de perposiçon a + artigo.


Amadeu Ferreira



Sobre o mirandês falado na raia (3)



[cuntina]



h > g: em alistano e até no espanhol falado em Aliste pode-se observar uma troca do h para g (i.e : huevo > guevo, huerto > guerto) e mais antiguamente hoy > güei. Esta ultima forma ainda é hoje usada em Lionés e Asturiano.
Há centenas de anos atrás a fala da raia e o alistano deviam de ser quase idênticos, pois os casamentos entre as duas terras eram frequentíssimos, e a vida no dia a dia era em comum. Tradições como as músicas, os carochos ou ainda a feira da Luz são testemunhas deste passado comum. Será então possível que na raia houvesse essa tal confusão entre h e g ? José Leite de Vasconcelos em Dialecto Mirandez aponta que era assim na raia [6]. Possivelmente antes dizian-se na raia palavras como: guobo, guorto, goije, goi, ou güei. Isso necessita confirmação. Se esse for o caso, não seria mal de reintroduzir tal fenomeno, pelo menos na modalidade raiana.

b > g: a transformação de b para g é muito frequente em mirandês. Aqui seguem vários exemplos : resbalar > resgalgar, abono > guano, vomitar > agomitar / gomitar, bilo > guilo, broma > groma, burbulha > gurgulha, ribeiro > rigueiro, ...

Em mirandês tambem temos a palavra abuolo/abuola para avô/avó, que por influência do português se reduziu a abó/bó. Em virtude da transformação b para g é possivel que tambem tenha existido a palavra aguolo/a ou guolo/a (i.e: guelo/a em asturiano).

nal, no: a Convenção Ortográfica apenas menciona o ne l que não aparece na raia. Pois ouve-se agora muito no (provem de ne lo), certamente por influência do português. No entanto, em outras modalidades astur-leonesas que não estão em contacto com o português tambem existe o no (nu). Ouvi nal e nel em Samartino, mas ja é de pouco uso.

dal, dals, de los: aqui a Convenção Ortográfica apenas aponta o uso de de l e de ls, porem na raia usa-se dal e de los. Usa-se dals para o plural de dal em Samartino.

ligações com o -s terminal: menciono aqui que em mirandês se faz a ligação entre o –s terminal de uma palavra e a primeira letra de seguinte se essa for uma vogal. O s soa então como o s intervocalico que irei aqui reprensentar com um ź e que soa algo como o j do francês, isso é :
- los panes soa como luspanes.
- los outros soa como luźoutrus.

n: aparece um n intervocalico, que eu saiba, apenas em duas palavras entre i e a. Eis os dois casos : aqui > aquina (Infainç), ostia > ostina (Cicuiro).

-airo : apenas ouvi uma vez este prefixo numa mulher de Ifanes na palavra campanairo que logo ela corregiu por campanario. Tambem me disseram que em Samartino se dizia almairo, mas agora já é almario. Neste caso vê-se muito bem a influência do português, pois Leite de Vasconcelos não nota essa alteração [7].


CONCLUSÕES

Aqui se apresentaram algumas características do mirandês da raia (Samartino, Cicuiro, Custantin, Paradela e Infainç). Características que podem também ser comuns com o resto das modalides do mirandês. Este pequeno estudo tem apenas o objectivo de acrescentar algumas informações sobre as diferentes maneiras de falar, mostrando assim a riqueza do mirandês tanto na fala como na escrita.



Referências :

[5] P. Antonio Mourinho, Subsidios para um tratado de dialectologia portuguesa : gramatica mirandesa, fonética, LINGUA PORTUGUESA - volume V, p.277.

[6] José Leite de Vasconcelos, Dialecto Mirandez, 1882, p. 17, p. 23 nota 30, e p.39.

[7] José Leite de Vasconcelos, Dialecto Mirandez, 1882, p.14. e


Thierry Alves

Sobre o mirandês falado na raia (2)



[cuntinaçon]



La, de la: muitas vezes nos artigos que indicam posse, na forma de la corta-se o de. Isso acontece muito em topónimos, i.e : balle la ..., ourrieta la ..., e não balle de la... nem ourrieta de la... Pois também dizemos la cinta la raposa (arco iris) e pouco la cinta de la raposa. No entanto isso depende das pessoas e às vezes o de aparece.

-miento: corresponde ao sufixo português –mente e aparece na raia [4]. Pode ser impressão minha, mas parece ter mais uso em Samartino do que nos outros povos da raia. Aparece assim: cimiento, casamiento, pumiento,... Mas já é pouco usado. José Leite de Vasconcelos acrescenta as seguintes palavras[4]: sacramiento, testamiento.

-os, es: o sufixo –os passa a ser –es em aldeias como Samartino, onde o fenómeno é muito claro e aparece em todas as palavras assim terminadas. No entanto também observei o fenómeno numa pessoa da Pruoba em quase todas as palavras em –os, e também numa pessoa de Cicuiro mas com menos frequência, apenas de maneira ocasional. Em Samartino onde isso acontece mais vezes, temos exemplos como: manes, medicamientes, gates, perres, caches, chanes, ...

Los, als: a Convenção Ortográfica actual apenas apresenta uma única solução para o artigo masculino plural mirandés, ls. No entanto, na raia, ele é de pouco uso. Sendo muito vulgar los em Cicuiro i Custantin i als em Samartino. Na raia parece ser Samartino o único povo em usar als.

u,e: notei em Cicuiro a alteração de e para u em palavras conhecidas como Pertual e semana que passem a ser Purtual e sumana. Tambem temos quelores > culores, delores > dulores.

g: esta letra entre vogais pode conservar-se (i.e : ruga), desaparecer (i.e : rua), ou ainda transformar-se em y (i.e : triyo). Este último fenómeno chamado epêntese ou iotização [5] aparece na raia, no que eu sei em três povos: Paradela (em quase todas as palavras com g intervocalico) e em Custantin e Cicuiro, ja com menos frequência. Porém esse fenómeno devia ser generalisado a essas três povoações porque ainda hoje em Cicuiro se pode ouvir fiyura ou triyo. E as pessoas mais antigas lembram-se, quando eram crianças, de ter ouvido a velhos palavras como cuntiyo e amiyo.
Desses vários exemplos parece que se pode deduzir uma regra que poderá ser usada para novas palavras:
- g entre u-a : desaparece ou conserva-se (i.e : ruga / rua).
- g entre i-o ou i-u : transforma-se em y (i.e : amiyo, fiyura).
Pode, por exemplo, aplicar-se esta regra para a introdução da palavra de vocablo matemático trigonometria que em mirandês seria triyonometrie. No antanto, pela influencia do português o g tende a conservar-se sem a transformação para y, sendo agora trigo, amigo, contigo,... Porem ainda se conserva a palavra fiyura em Cicuiro. Notem que é em Samartino onde o g se conserva na palavra ruga e desaparece em Cicuiro e Custantin onde se diz rua (e não rue como aparece nas placas toponimicas). Nestas duas aldeias existe a palavra ruguita, sem alteraçao do g, para designar uma pequena rua.


Referências :

[4] José Leite de Vasconcelos, Dialecto Mirandez, 1882, p.13.


Thierry Alves

[cuntina]




Sobre o mirandês falado na raia (1)




INTRODUÇÃO

Pretende-se aqui falar de vários fenómenos fonéticos que se podem encontrar no mirandês da raia seca. Essa modalidade era conhecida pelo nome de atrabessado, i.e.: eilhes falan atrabessado. Este artigo visa melhor dar a conhecer o raiano para que as suas caracteristicas sejam incorporadas numa futura convenção ortográfica, e eventualmente ensinadas ou divulgadas aos alunos das aulas de mirandês.
Os fenómenos aqui apresentados podem também ser comuns a outras modalidades do mirandês, nomeadamente o central e o sendinês.




ALGUNS FENÓMENOS LINGUÍSTICOS

Segue-se uma lista de vários fenómenos ainda presentes ou já em decadência na fala da gente raiana.

Alto-: prefixo que corresponde ao portugués auto-, i.e : altomoble > automovel, autocarro > altocarro, altomatico > automatico. [1]
É estranho que esse fenomeno não aparece em outras palavras, i.e : autor > outor, autorizar > outorizar. [2]

Arre-, arr-: prefixo que tal como se pronuncia pode ter uma origem pre-romana. No antanto ele aparece com três sentidos diferentes [3]:
- sentido de proveniência: arraiano, pessoa que é da raia;
- sentido de acção : arraiar (emitir raios), arrecebir (acção de receber), arrespunder (acção de responder), arregar (acção de regar), arrecular (acção de recuar),...
- sentido de reforço de uma palavra, sobretudo insultos : arre-diabo, arre-carago, arre-conho, arre las ostias, ...

Al, lo (artigo): a Convenção Ortográfica actual estipula que o artigo masculino mirandés é l, porém na raia (e tambem observei o fenomeno na Pruoba) esta forma do artigo não existe ou usa-se raramente, empregando-se vulgarmente al ou lo. Vários exemplos podem ser escutados numa conversa : al carro, al panho, ... mas tambem se pode ouvir assim : tengo’l pan aende na mesa. Neste ultimo caso o 'a' desaparece porque é absorbido pela vogal 'o' de tengo.
Usa-se lo em frases do tipo : Adonde lo tenes? No entanto tambem se observa alteração entre lo / al. Pois a frase anterior tambem se pode dizer assim : Adonde al tenes?
Esta forma do artigo não tem de ser confundida com al que corresponde no português a 'ao', i.e : Al tou carro stá pronto pra irmos al Porto > O teu carro esta pronto para irmos ao Porto.

lo (Li. ant.) > o (Pt)
> al (Mir.), l, lo.
a lo (Li. ant.) > ao (Pt)
> al (Mir.)


Al, lo (pronome) : o pronome pode tambem ter alterações entre al, lo e l, como se pode ver nos seguintes exemplos :
- [...] tengo-l you.
- Ha nino! Quien t’al dou?
- Ha! Mas fui el que te lo dou!
- Mas i quien te lo dixo?
- Pus fui Zé que m’al dixo.
- Diç lo que ye!
- Diç-m’al que tenes.
-...



Referências :

[1] P. Antonio Mourinho, Subsídios para um tratado de dialectologia portuguesa: origens do mirandês, caracter arcaizante do mirandés, LINGUA PORTUGUESA - volume X, p.22.

[2] Moisés Pires, Pequeno Mocabulario Mirandês-Português, p.373.

[3] Moisés Pires, Pequeno Vocabulario Mirandês-Português, pp.91-96.



Thierry Alves

[cuntina]




L artigo defenido masculino an Manuol Sardina



Manuol Sardina, que bien sabemos que era nacido an Samartino, lhugar de que fui abade muitos anhos, deixou-mos alguns testos an mirandés. Puoden ber-se alguns deilhes eiqui. Mas hai outros testos del que stan einéditos, an special ua carta para José L. de Vasconcelos, que hoije publico pula 1ª beç ne l mesmo blogue. La mie eideia ye chamar la atençon pa l uso que aquel abade samartineiro faç de l artigo defenido masculino, eiqui an çcuçon, i que correspunderie als usos de la sue tierra ne l tiempo an que José L. de Vasconcelos andaba por tierras de Miranda.


La cunclusion que saco i que todo mundo puode cumprobar, yá que nun atualizo la scrita, ye que el usa las seguintes formas daquel artigo defenido:

- êl / el: cuido que estas formas correspunderan al «l» de la Cumbençon 2009, ou será que correspónden a «al»?; registro, cumo nota antressante, que nunca usa estas formas ne l plural.
Eisemplos: El lhúito i êl dolor que me quedou; êl dialecto mirandés yê ua lhéngua cumo que de contrabando;
- 'l', 'l: parece ser la forma lo, mas an que la bogal ye eilidida porque la palabra a seguir ampeça por bogal.
Eisemplo:
assinalei 'l'adverbio fatalmente para que véiades...; notai tamien que nun ten 'l adjetivo gentil.
- los: son las formas mais ousadas; fago notar que la forma lo de l singular nunca aparece, mas esso puode ser por acaso, puis aparece cumo pornome [desprezio a los que lo sabem cumo you].
Eisemplos: los anfelizes mirandeses; los gobernos paternales de l rei nuosso sinhor; los sábios nun paternales de las nuossas academias; cumo de los mius uolhos te lhevou

Muita beç usa las dues formas ua a seguir a la outra, na mesma frase.
Eisemplos: Êl mirandés, amigo, ten los adverbios tanto, quanto y tam...; vós, êl melhor amigo de los mirandeses...;




sexta-feira, 15 de Maio de 2009

Perpuosta pa ouniformizar l "l"/"lh" einicial



Diç Leite de Vasconcelos na páigina 35 de ls Estudos de Philologia Mirandesa: ”

a) em sendinês o l latino inicial não se palatizou como em mirandês, conservou-se intacto como em português; ex.:

mir. central e raiano : lhana

lat. Lana{

send. lana.

An Castelhano i an Pertués las letras “ll” i “lh” ténen la mesma eiquibaléncia de sonidos na fala. Por l Mirandés ser ua léngua falada na Pertual i por ls falantes yá staren aquestumados a essa scrita fui adoptado l “lh” pertués.

Na purmeira adenda ouptou-se por i citando-la adenda: “Aceitar que os sendineses escrevam com um simples l- as palavras que em mirandês se iniciam com lh- e em sendinês se pronunciam com l-.

Nun cachico de la justeficaçon apersentada diç esto: “Quer dizer: ou l- se manteve desde o latim até hoje, ou evoluiu de l- para lh- e depois novamente para l-. Seja qual for a hipótese admitida, o certo é que é difícil de aceitar, numa zona em que lh e l representam fonemas diferentes, que se escreva lh quando a pronúncia é l.

Dezido esto, agora bieno a la tona la eideia de que se debie era ouptar por screbir l “ll” castelhano i assi yá tenie sido resolbido l porblema.

Tenendo an cunta que l Mirandês nun ye Pertués, nun ye Castelhano, nun ye Latin i nun ye Lionés, nien Asturiano; nien sequiera Astur-Lionés(alguas son la raiç, outras tubírun anfluéncia); l que bos querie poner a çcutir ye ua seluçon PRÓPIA pa l Mirandés. Assi adonde atualmente hai la debison “L” ; “LH” de l “L” einicial pertués, MAS SOLO ENDE todo mundo passarie a screbir “ll”.

Assi apersento eisemplos de cumo serien grafadas alguas palabras:

  • cabalho (serie grafado de l mesmo modo);
  • lluna (serie screbido cun ll tanto ls que fálan la bariadade Central, cumo Sendinesa cumo Raiana [cun letra grande serie “Lluna” ]);
  • llimalha (mantén-se l lh ne l meio de la palabra mas l “L” einicial quedarie “ll”).

Esta ye ela mie perpuosta cul sentido de l melhor pa l mirandés.

Cuido que ye ua seluçon sien miedo de l passado, mas cun un uolho ne l feturo i que puode cuntentar todo mundo. Ua perpuosta oubjetiba, sien debisones i arremissacos i peç-me que serie de fácele aplicaçon.

Queda a la buossa cunsidraçon.

Cristóvão Pires,

Coimbra 15-05-2009




terça-feira, 12 de Maio de 2009

Cumo screbir l «j» castelhano an mirandés?



Hai un cunjunto de palabras mirandesas que son ampréstimos de l castelhano i que nesta lhéngua se scríben cun «j». L eisemplo mais coincido ye manijero.

Quando se fizo la Proposta de Convenção Ortográfica aperponírun que se screbisse cun «gh», mas esso apuis zapareciu na Cumbençon de 1999. Manuela Barros Ferreira, na yá mui citada anterbista diç l seguinte:

«Tínhamos proposto palavras com «gh», como, por exemplo "manighero" em vez de "manijero", mas isso causou estranheza e foi retirado, já que eram empréstimos espanhóis, como se pode ver na página 22 da Proposta. A sugestão de retirada foi de um linguista espanhol. Essa solução já não aparece na Convenção de 1999».

La berdade ye que na Cumbençon nien sequiera se amenta nesse assunto. Para quien nun ten acesso a la Proposta de Convenção Ortográfica Mirandesa, eiqui queda l que alhá se diç, a p.22, subre este assunto, antregrado nun apartado dedicado a «Grafias estrangeiras e adaptadas»:

«GH
Este dígrafo representa um som fricativo velar surdo, que corresponde ao j do castelhano e surge em empréstimos dessa língua (rogho).»

Cuido que ye amportante fazer eiqui un ambentairo cumpleto dessas palabras, para bermos la amportança relativa desses casos. Eiqui quédan ls eisemplos que se me lhémbran, cumbidando la quadrilha a acrecentá-los:

biejo
(chamadeiro i nomeada dua família de Sendin)
manijero
miaja
potejada
regajo

Ne l dicionário que tengo benido a screbir cun José Pedro Ferreira tenemos adotado la scrita solo cun «h», cumo sendo aspirado, yá que solo cun esse sonido aparece ne l meio daqueilhas palabras, yá que fuora desso ou aparece amj ampeço de palabra ou ne ls grupos «nh» i «lh». Na altura an que tomemos essa decision çcoinciemos que la Proposta habie ido pul camino arriba apuntado.
Quede tamien eiqui registrado que José L. de Vasconcelos nun trata este tema, al menos nun me dei de cuonta que sequiera amentasse nel.



segunda-feira, 11 de Maio de 2009

Screbir «lh» i «nh» ou «ll» i «ñ»?




Eiqui queda mais un cachico de la anterbista de Manuela Barros Ferreira a la FUOLHA MIRANDESA, na parte que respeita a la Cumbençon Ourtográfica puis solo essa parte eiqui mos anteressa. Para quien nun pudo ler la anterbista toda ne l Jornal Nordeste, bamos a poné-la ne l blogue
quien cunta ua cuonta i poderá lé-la alhá.


FM - Cumo ye que ls sturianos bírun todo este porcesso?
MBF - Perguntámos a opinião aos asturianos. Recebemos uma resposta em que nos recomendavam que escrevêssemos à portuguesa os fenómenos comuns com o português e à asturiana os fenómenos comuns com o asturiano. Acontece que a maior dificuldade estava nos fenómenos que são foneticamente iguais nas duas línguas, mas que se escrevem diferentemenete em português e em espanhol. Por exemplo, os asturianos seguem a tradição espanhola, quando escrevem «ñ» e «ll». Fizemo-lo por razões de simplicidade de ensino, porque a tradição de assim escrever em Portugal data de D. Afonso III, porque sempre os mirandeses escreveram com «lh» e «nh» e porque essa foi a opinião dos participantes.
Hoje eu certamente defenderia a grafia espanhola porque o som «lh» no início de palavras não existe em português (a não ser na palavra lhano, que é um empréstimo castelhano) e porque a existência do «lh-» inicial é uma característica asturo-leonesa definidora do mirandês. Portanto, escrever «ll» e «ñ» seria uma maneira de aproximar de modo razoável, aceitável, o mirandês da sua ancestralidade asturo-leonesa.



sexta-feira, 8 de Maio de 2009

Porquei çcutir la Cumbençon



Ponimos-le la pregunta a Manuela B. Ferreira na anterbista salida ne l Jornal Nordeste i de que yá eiqui falemos. Eiqui queda tamien la sue repuosta.


Fuolha Mirandesa - Que camino bos parece que debe de ser seguido?
Manuela Barros Ferreira - Nesta altura em que a prática da escrita já é usual, os novos textos vieram levantar novas questões. Continua a não existir uma escrita completamente unificada, pois há variantes pessoais, involuntárias ou voluntárias. Há aspectos que precisam de ser melhor explicados e outros que necessitam de ser aprofundados. E há novas regras a introduzir relativamente a assuntos que nunca foram abordados.
Era muito importante retomar o assunto com outra equipa, sem deixar, no entanto, de manter ligação com a equipa precedente.




quinta-feira, 7 de Maio de 2009

Pornome pessonal le / les




Fala Ana Maria ne l plural de pornome pessonal andireto le /les, aperponendo que serie buono que se screbira les na 3ª pessona de l plural, pus esso facelitarie las cousas.

Quiero eiqui solo lhembrar l que ten sido screbido subre esse assunto, yá que la Cumbençon nada diç. José Leite de Vasconcelos an Estudos de Philologia Mirandesa, I, 352, solo apersenta las formas le, l'. Mas na nota 1 dessa fuolha diç l seguinte:
«O Sr. Bernardo Fernandes Monteiro, que é da Póvoa, emprega na sua traducção do Evangelho, o plur. les, ex.: dixules (dixo-les), in Reporter, n.º 1512; fazendo-les,ibidem, n.º 151, etc. - A informação que eu colhi em Miranda é que le (l') tanto se emprega no singular como no plural, o que tambem succede na lingoagem popular portuguesa. Influiria no Sr. Bernardo Monteiro o lhes da lingoagem portuguesa culta?»

You mesmo yá screbi subre l mesmo assunto an www.sendim.net [curso de l SAL - 1º anho, classe n.º 13], defendendo que solo se usa la forma le.

L que agora puodo acrecentar ye que la custrucion cul plural an les nunca la oubi an dies de mie bida. Yá que Ana Maria solo apersenta l eisemplo de Tortulha, you cumbido-lo a ber se esse uso ye anganho ou se ye mesmo assi an San Pedro de la Silba, de adonde ye natural. Stou cumo José Leite de Vasconcelos, se esse uso nun será anfluença de l pertués, l mesmo ye dezir, nien sei se eisiste an mirandés. Mas nesta cousas hai que ir cun calma i ye por esso que fui criado este blogue, para çcutirmos todo i tenermos mais anformaçon subre la lhéngua. De modo que cumbido las pessonas a dezíren qual ye l uso - se le, se les - an sues tierras quanto a las seguintes frases ou noutras aparecidas:

- (you) dei-le(s) un doce a Juan i a Marie
- ls pais dórun-le(s) un doce als filhos Juan i Marie.
- quando beio ninicos fago-le(s) siempre muita fiesta.
- als gouleses nunca le(s) caiu l cielo anriba la cabeça.
- l pai nun le(s) dou pan als filhos, mas dou-le(s) carino.
- se le(s) chamares denomes a las ties de Malhadas, eilhas nun gústan.
- als garoticos, ls arrebuçados sáben-le(s) siempre bien.




quarta-feira, 6 de Maio de 2009

Que pornome andireto na 3a pessona de l plural: "le" ou "les" ?



Cumo este ye l miu purmeiro testo neste site, la purmeira cousa que gostarie de dezir ye que mesmo cun cursos ounibersitairos an letras i lhénguas nunca na bida starie aqui a screbir cun bastante facelidade até se uas quantas pessonas nun tubíssen tido la buona eideia de un die pensar an redigir essa Cumbençon que faç falta a todos para que la lhéngua puoda ser ansinada, studada i tamien antendida nas melhores cundiçones possibles.
Esso ye un punto fundamental.
Inda hoije nun me custa nada i até gusto de agarrar esse lhibrico de 62 páginas (Porque stá bien organizado i ye fácele de outelizar ; oufrecido até de grácia cumo a mi me acunteciu hai uns dous anhos pula Junta de Freguesie de Sendin) para berificar ou ancuntrar ciertas formas gramaticales de que por bezes yá me squeci ou que nun cheguei inda a fixar por falta de tiempo ou tamien dua cierta prática quotidiana.
Mas l que ye berdade ye que l que yá fui feito para chegar a essa Cumbençon ye mui positibo !

De momento, solo tengo ua pregunta a fazer para antender un punto bien determinado i solo un : diç respeito al pornome pessonal andireto na terceira pessona de l plural.
La Cumbençon andica, p. 31, que hai dous : « le » i « les ». Dous tamien mas defrentes para l singular i l plural an Pertués (lhe, lhes), Spanhol (le, les) ou tamien por eisemplo an Francés (lui, leur) ; l que permite fazer facelemente la defréncia antre l pornome ne l singular quando se refere a ua sola pessona i l pronome ne l plural quando se refere a bárias.
Son esses dous pornomes (le, les) que ancuntramos por eisemplo ne ls scritos de l nuosso Amigo Tortulhas.
Amadeu antretanto cumo tamien puls bistos Faustino Anton por eisemplo, cumo pude berificar inda hoije nun testo screbido por el, nun úsan « les », mas siempre « le » mesmo quando l pornome se refere a bárias pessonas.
Ora dous pornomes andiretos na terceira pessona defrentes (un para l singular "le", i outro para l plural "les" cumo stá andicado na Cumbençon) solo poderie ser ua bantaige i qualquiera cousa que poderie eibitar ciertas (para nun dezir grandes !) cunfusones.

Se por acaso eisiste l pornome « les » na 3a pessona de l plural cumo parece ser l caso, a mi parece-me andispensable nun só guardá-lo cumo tamien outelizá-lo.
Ye por esso que a mi me parecerie mais lógico dezir i screbir assi:
- Manhana, a Pedro dou-LE un eisercício para fazer.
- Manhana, a Pedro i a Paulo dou-LES un eisercício para fazer

Ye desso que gustarie que falássemos tamien.

Ana Maria Fernandes



Todas las L(h)énguas na Lhéngua



Quando hai uns dies botei un quementairo a l articlo “
La casa quemun” fiç-lo solo cumo quien ten un pensar alto subre l modo cume pensa la nuossa lhéngua. An buona berdade naide se puode arrogar l dreito de dezir que l mirandés más scorreito ye l que se fala na raia de la Lhuç, nas Trés Marras, na Trindade, an Zenízio ou na Granja de San Pedro. Por outro lhado, i çculpai-me la dureza de las palabras, tamien nun cumprendo que ua lhéngua se puoda screbir de dues ou más maneiras, yá que se fazirmos esso, an beç de normalizar ua fala stamos a criar cundiçones al sou çcrédito.
Cula debida bénia a quien tanto i tan buono trabalho ten feito, eiqui deixo l eisemplo de l que digo i que anté parece que se fala de dues lhénguas.
Hai que cunseguir la melhor maneira para que todo mundo scriba de l mesmo modo. Antón si yá falaremos de la casa quemun.

Alcides Meirinhos








Ditongos crecientes «ie» i «uo»




Na 2ª parte de la anterbista de Manuela Barros Ferreira, que l Jornal Nordeste publica esta sumana, diç l seguinte subre ls ditongos crecientes ie i uo, i la çcuçon que houbo quando se aprobou la Proposta de Convenção Ortográfica Mirandesa, an 1995:



FUOLHA MIRANDESA - Quales fúrun las mais grandes deficuldades que sentistes [an fazer la Perpuosta de Cumbençon]

Manuela Barros Ferreira - Uma convenção não é só um problema linguístico. As dificuldades maiores consistiram em chegar a consensos para unificar a aceitação de determinadas soluções. Poe exemplo, a aceitação da existência no mirandês dos ditongos «ie» e «uo», que derivam de «e» e «o» breves latinos. Este é um fenómeno que liga o mirandês a Espanha, incluindo o leonês e não existe em galego nem em português. Portanto, são definitórios da especificidade asturo-leonesa do mirandês. Mas o ditongo «uo» estava praticamente desaparecido, e o ditongo «ie» era reduzido nuns sítios a «e» e noutros a «i». Foi, por isso, difícil pôr as pessoas a aceitarem a escrita «ie» e «uo», na Proposta de Convenção.
Conseguimos demonstrar a existência de «ie» através de espectrogramas feitos a partir de gravações dos próprios intervenientes mirandeses. Nesses espectrogramas aparecem claramente distinguidos como diferentes o «i» e o «e» do ditongo «ie». Por conseguinte, toda a gente esteve de acordo em escrever tierra e não tierra ou terra.
O ditongo «uo» foi excluído porque nenhum dos presentes o dizia em situação normal. Mas foi reintroduzido na Convenção Ortográfica em 1999, por uma questão de coerência fonética e porque em situação enfática é audível.




terça-feira, 5 de Maio de 2009

Artigo defenido masculino



L artigo defenido masculino mirandés fui tratado por José Leite de Vasconcelos an Estudos de Philologia Mirandesa, I, pp. 357-60. Tamien la Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa, pp. 29, trata l tema, retomando ls mesmos termos de la Proposta de Convenção Ortográfica Mirandesa, pp. 29-30, que assentaba an José L. de Vasconcelos sien traier nobidade.

Anque José Leite de Vasconcelos (
op. cit. p. 360) fale de la forma los = lus, nun mos dá la sue eisata giografie, l que amostra que le faltaba anformaçon. Diç assi: «Em sendinês diz-se no sing. l, como no mirandês da raia e do centro, mas no plural ouvi dizer los = lus, forma que em verdade tambem por vezes se ouve nas localidades onde normalmente se diz ls.» I an nota acrecenta: «O Sr. Bernardo Fernandes Monteiro, que é da Póvoa, escreve
los na sua traducção dos Evangelhos (vd. Revista de Educação e Ensino, IX, 152 sqq.). O mesmo auctor, noutros lugares, escreve porém indifferentemente los e les; vid. a citada Revista, XI, 160 sqq.»

Sabemos hoije que, para alhá de las apersentadas ne ls sítios citados, (l / ls, le /les), l artigo defenido masculino apersenta tamien las formas:
- lo / los an bárias (nó an todas) aldés de la raia, cumo Cicuiro, Custantin i Paradela i hai que las eidenteficar de modo cumpleto, pus cuido ser ua caratelística de l falar raiano de hoije; tamien an Sendin yá fui un fenómino corriente, mas hoije ye mais ralo, sendo quaijeque solo ousadas las formas l / ls;
- al / als nun grande númaro de aldés de la zona centro, cumo San Pedro, Malhadas, Zenízio, Dues Eigreija [l que parece andicar tener habido eibeluçon zde l tiempo de JLV ?!] mas tamien de la raia cumo Samartino, i outras que hai que eidenteficar de modo cumpleto.


Esta çcriçon ye amportante, tenendo que ser cumpletada cul nome de las aldés i outras caratelíscas de las formas ousadas, yá que la Cumbençon ten que las tener an cuonta i splicar, tamien an relaçon a eilhas, la seluçon ou seluçones adotadas.
Spero que outras pessonas cuntínen esta apersentaçon cun nuobos dados, prencipalmente quanto a la forma que se usa an cada aldé.

Para alhá de las obras arriba citadas puode tamien ber-se: Tierry (16/04/2009) i Amadeu Ferreira
(«L artigo an mirandés». Classe 008 de l Curso de Mirandés de l SAL, 1º anho, 05/11/2006).

Amadeu Ferreira






domingo, 3 de Maio de 2009

Las Adendas a la Cumbençon



Hai uns dies, preguntaba Alcides Meirinhos nun comentário a un testico miu:
«...hai ua pregunta que fago a menudo: serán neçairas Adendas a la Cumbençón? Nun spartiçan eilhas la lhéngua?
La purmeira Adenda (fundamentada pula céncia) cuntempla uas particularidades ... antón tamien será justo pensar nua sigunda, nua terceira i an tantas quantas las modas de falar mirandés. Fázen sentido las adendas? Nun creio que fágan.»
Alcides pon bárias preguntas i neste testico bou a ber se cunsigo ampeçar respunder a algues deilhas, que noutros tornarei al assunto. I la çcuçon puode ajudar a antender melhor.



1. Seran neçairas Adendas a la Cumbençon?
La Cumbençon fui aprobada sien que eilha mesma se tubira por cumpleta, antes aceitando que poderie ser zambolbida i alhargada. Esso poderie ser feito por meio de Adendas, que se íban acrecentando a la Cumbençon ou la íban modeficando, i que apuis de aprobadas passarien a fazer parte deilha. Anton, hai que respunder a la pregunta de la seguinte maneira: cumo la Cumbençon nun ye cumpleta i acabada, son neçairas adendas al menos para tratar de assuntos nuobos que eilha nun tratou.
Ye mui aportante tornar a ler l que nessa altura se screbiu cumo justeficaçon subre la necidade de ir publicando adendas a la Cumbençon.



2. Nun spartiçan eilhas la lhéngua?
Nesta pregunta cuido que Alcides stá a poner l porblema de la 1ª Adenda, yá que eilha trata de la antegraçon de l sendinés ne l sistema de la Cumbençon. Trata-se de l porblema de saber até adonde puode ir la aceitaçon de la dibersidade an çfabor de la ounidade, pus ye a pensar nesso que el diç: «La purmeira Adenda (fundamentada pula céncia) cuntempla uas particularidades ... antón tamien será justo pensar nua sigunda, nua terceira i an tantas quantas las modas de falar mirandés.» Anton, fazer tantas adendas quantos ls modos de falar, esso lhebarie al spartiçar de la lhéngua, quier dezir, debemos cuidar mais de la ounidade do que de la dibersidade.
You cuido que este ye un porblema mui amportante: ua cumbençon que nun seia capaç de cunseguir la ounidade para toda la sue dibersidade nun bai a cunseguir l sou papel. L amportante ye que l porblema seia çcutido i se chegue a ua cunclusion antre todos, i nó que cada un ampece a screbir cumo le dá la gana - cumo hai alguns causos de todos coincidos -, por bien nobres que séian ls sous motibos. La mie eideia ye la seguinte: la Cumbençon debe de ser capaç de mantener andrento deilha l eissencial de las sues bariadades i nessa altura yá nun percisará de adendas. L defícele ye chegar a un eiquelíbrio, i ende cuido que la 1ª Adenda andicou un caminho que puode ser lhebado mais loinge, por eisemplo an relaçon al raiano.


3. Perpuosta de Adenda 2
Esta perpuosta, menos coincida mas que na prática yá fui adotada na scrita, nun tenie nada a ber cul tema de 1ª Adenda, mas tenie l oujetibo de «estabelecer regras para a eventual adaptação de empréstimos, tratando o caso específico de palavras que em português se escrevem com x.». Cumben tornar a eilha i a la antroducion que alhá faç Manuela Barros Ferreira.
Cumo bés, Alcides, neste causo la eideia yá era solo cumpletar l que na Cumbençon habie quedado ancumpleto ou que nun habie sido tratado.

Amadeu Ferreira






quinta-feira, 30 de Abril de 2009

Perpuosta de Cumbençon1995




Eiqui queda mais un cachico de la anterbista de la doutora Manuela Barros Ferreira, yá salida na FUOLHA MIRANDESA, desta beç subre la Perpuosta que apuis se streformou na atual Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa.



FM - (FUOLHA MIRANDESA) - Que oujetibos ponistes al aprobar la Proposta de Convenção Ortográfica?
MBF - (Manuela Barros Ferreira) - Foram fixados dois objectivos, que constam do texto da Proposta de Convenção Ortográfica (1995), onde se pode ler:

- o primeiro objectivo a atingir pela convenção ortográfica deve ser o de estabelecer critérios claros, sistemáticos e económicos para escrever e ler o mirandês, e para o ensinar;

- estabalecer uma escrita o mais unitária possivel e consagrar o mirandês como língua minoritária do território português são outros objectivos fundamentais desta convenção.

A Proposta de Convenção Ortográfica foi aprovada e publicada em 1995.

FM - Fui defícele fazer partecipar als académicos nesse porjeto?
MBF - Nada. Alinharam imediatamente.

FM - I ls mirandeses, aderírun facelmente a l'eideia?
MBF - Sim, por intermédio do Domingos Raposo. O Padre Mourinho participou na elaboração da proposta, não só por inerência do seu cargo de aassessor cultural do Presidente da Câmara, mas sobretudo pelo seu imenso saber.


(cachico de anterbista feita por Amadeu Ferreira i salida na FUOLHA MIRANDESA de 28 de Abril de 2009)




quarta-feira, 29 de Abril de 2009

Cumo naciu la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa



Manuela Barros Ferreira dou ua anterbista a la FUOLHA MIRANDESA, que acaba de ser publicada. Ende, a cierta altura, fala de cumo i quando naciu l'eideia de fazer ua Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Pula sue amportança i porque este blogue quier tratar de la Cumbençon, deixa-se eiqui la parte an que eilha fala dessa ourige, que hoije yá ye stória i que l mais de las pessonas nun conhece. Pa la sumana que ben salirá ua segunda parte de la anterbista, mas essa parte solo la publicaremos apuis de salir na FUOLHA.



FM - (FUOLHA MIRANDESA) - Que fatos e / ou eideias bos lhebórun a dar un salto an frente?
MBF (Manuela Barros Ferreira) - Houve as Primeiras Jornadas de Língua e Cultura Mirandesas promovidas pelo Domingos Raposo em 1987. Aí, eu e a professora Ana Maria Martins fizemos a nossa primeira abordagem linguística do mirandês. O impacto dessas jornadas não foi muito grande, mas juntou pessoas a reflectir.
O principal foi o Encontro organizado pela Associação Portuguesa de Linguística em Miranda do Douro em 1993. Neste Encontro o Domingos queixou-se de que não havia instrumentos de apoio para ensinar a escrever em mirandês, pois só dispunha do José Leite de Vasconcelos, que praticava uma escrita fonética, cheia de sinalefas difíceis de imprimir. Era importante que houvesse regras de escrita simples, que pudessem ser ensinadas em todas as escolas da região. Assim, nas Conclusões recomendou-se que se elaborassem normas ortográficas. Essa é uma das conclusões do encontro e foi o ponto de partida para a elaboração da Convenção, pois para mim isso representou uma espécie de compromisso. Este encontro realizou-se nod dias 10 e 11 de setembro de 1993, tendo as actas sido publicadas no ano seguinte.

FM - An cuncreto, cumo apareciu l'eideia de fazer la Cumbençon?
MBF - Em 1994 o padre Mourinho era assessor cultural do Dr. Júlio Meirinhos, então Oresidente da Câmara de Miranda. Ora o Dr. Júlio tinha apoiado o Encontro e recebeu os participantes falando em mirandês. Em Outubro, se não me engano, telefonei ao padre Mourinho e pedi-lhe que quando fosse à Biblioteca do centro de Linguística (que frequentava) fosse ter comigo, pois precisava de falar com ele. Quando ele chegou, falei-lhe na ideia de reunir um grupo para elaborar uma Proposta de Convenção e perguntei-lhe se ele aceitava participar. Como aderiu de imediato, pedi-lhe que na sua função de assessor do Presidente da Câmara procurasse obter o apoio logístico necessário a esse projecto, para se poder pagar a deslocação de algumas pessoas. Ele alinhou inteiramente. Foi só depois de ter sido conseguido esse apoio que falei com os Professores Ivo de castro e Rita Marquilhas, da UNiversidade de Lisboa, e Cristina Martins, da UNiversidade de Coimbra. Pedi ao Domingos Raposo que se encarregasse de contactar mirandeses de diversas aldeias, professores ou pessoas da área cultural, para participarem no projecto. Todas as participações seriam gratuitas. As únicas coisas pagas (pela Câmara) seriam as viagens e as refeições necessárias durante as reuniões do grupo.

FM - Porque falestes cun essas pessonas i nó cun outras?
MBF - Falei com Ivo de Castro porque é um histpriador da língua, que sabe muito. À Rita Marquilhas porque estava a especializar-se em questões de ortografia portuguesa. À Cristina Martins porque era a única que estava a fazer um mestrado sobre o mirandês e tinha apresentado no Encontro de Miranda uma comunicação muitíssimo interessante.

FM - Que amportança tubo l pertencerdes al CLUL - Centro de Lhenguística de la Ounibersidade de Lisboua?
MBF - Foi decisiva, pois se não fossem os inquéritos linguísticos do Atlas de Portugal e da Galiza, nunca teria contactado com a língua de forma tão sistemática e profunda.

(parte de anterbista feita por Amadeu Ferreira i salida na FUOLHA MIRANDESA de 28 de Abril de 2009)




La casa quemun



La scrita dua lhéngua ye siempre algo mui cumplicado, yá que la fala quaijeque ten defréncias de pessona para pessona i de aldé para aldé.
Passa-se esso cun qualquiera lhéngua: la dibersidade na fala dua lhéngua nun depende de quien la fala, mas ten a ber cula natureza de la lhéngua. I ye siempre dende que se sal para achar un modo de screbir que sirba para todos i esso ye quaije querer la quadratura de l círculo. Esta quadratura ye possible se las pessonas se antendíren i stubíren çpuostas a aceitar ua scrita que nun le corresponde l cien por cien a la fala de naide, mas que puode serbir de casa quemun pa la scrita de todos. Antoce, ye perciso ua ato de buntade, un ato político que, por esso, necita de regras democráticas para que puoda ser aceite.
Falo eiqui de democracie, mas ne l seguinte sentido: las pessonas han de sentir que las regras de scrita ténen l mássimo possible a ber cula sue fala, anque nun le corresponda anteiramente. Esso eisige que la scrita tenga an cuonta todas las bariadades que se sprímen na fala, sien que la cuorda de la dibersidade se stique tanto que se scache la ounidade. Las cousas seran inda mais democráticas se las pessonas podíren partecipar na çcuçon de las regras de scrita, dar l sou cuntributo, saber l que stan a aceitar i aqueilho a que stan a renunciar.
Nanhun decumiento de la lhéngua stá cerrado para siempre, porque la lhéngua ye un cuorpo bibo, i ye eiqui que entra la çcuçon de la Cumbençon Ourtográfica. La çcuçon, neste causo, poderá ser un modo de reforçarmos la nuossa ounidade i de chegarmos a acuordos mais abançados. Ciertos de que nun hai nanhue bogal, nanhue cunsonante, nanhun assento cincunflexo ou seia l que fur, que bala ua rábia, un star de pie atrás, ua zounion alredror de la nuossa lhéngua, yá tan andeble. Tamien eiqui, cumo na cuonta de ls bimes, tenemos de ancuntrar siempre l punto de ounidade que faç la nuossa fuorça.
La democracie ten lhemites que le son traçados pula própia lhéngua, la sue stória, la sue strutura, l sou spácio: algo que las ciéncias ban fixando, que yá ben de antes de nós i que, speramos, ha de cuntinar para alhá de nós.
A seguir por outro camino nun teneremos ua lhéngua, mas tantas quantas las pessonas que la fálan i la scríben, cada un a la sue maneira, mais amportados cun eilhes própios do que cula lhéngua. I esso ye l que nun queremos, pula cierta.

Amadeu Ferreira




terça-feira, 28 de Abril de 2009

Cumo ourganizar ls artigos



Para que la çcuçon siga cun orde, i que todos puodamos ler i tener an cuonta l que outros scríben, eiqui quédan mais algues regras de cumo ourganizar ls artigos:

1- Cada artigo ha de tratar de un solo tema, inda que seia pequeinho;
2 - Quando l artigo fazir ua perpuosta defrente de la Cumbençon atual, ten que dezir qual ye la soluçon que stá agora i porquei aperpon outra;
3 - Las seluçones perpuostas dében de ser fundamentadas, debendo dezir-se de adonde son sacados ls eisemplos dados, séian an testo ou boç, i qual ye la tierra de refréncia.

Outras regras poderan ser acrecentadas se fur neçairo.

Amadeu Ferreira


segunda-feira, 27 de Abril de 2009

Regras de l blogue



Regras por que se bai a gobernar este blogue:

1 - L mirandés ye la lhéngua oufecial de l blogue, debendo la sue scrita respeitar la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i la sue Adenda.
2 - Cada partecipante puode, assi i todo, screbir ls sous artigos ou fazer ls sous comentairos noutras lhénguas.
3 - Respeitar la lhéngua i la cultura mirandesas.
4 - Ser a fabor de ls dreitos de las pessonas, nun se aceitando caminos de racismo i outras neguilhas aparecidas, cuntrairas a la houmanidade.
5 - Çcutir eideias i nunca çcutir ou atacar pessonas.
6 - Anterbenir de forma séria, l que quier dezir, an special: coincer l que yá se dixo subre l que stá a ser çcutido; fazer proba de l que se diç, nun atirando cun palpites al aire sien qualquiera fundamiento.
7 - Todos ls partecipantes assinaran ls sous testos de modo que queda claramente eidenteficada la pessona que scribe.


Anterbençon de la admenistraçon de l blogue:

- quien nun respeitar las regras berá ls sous testos apagados;
- se alguien se sentir oufendida/o debe de star abierta/o a resolber todo a bien, cun mediaçon de la admenistraçon se fur perciso;
- la admenistraçon poderá fazer modeficaçones ne ls testos, mas solo para corregir gralhas an que tal se justefique, para ouniformizar la lhetra de l blogue, i para poner chabes de busca.


La Quadrilha

Poderá fazer parte de la Quadrilha de l blogue, qualquiera pessona que querga partecipar na çcuçon i lo pida pa la caixa de correio eiletrónico cumbenconmirandesa@gmail.com, que será la caixa de correio oufecial de l blogue, ou por outro modo.